Η ζωή πιο περίπλοκη από τη λογοτεχνία

«Μη φοβάστε, δεν είναι τόσο εύκολο τελικά να προσβληθεί κανείς από λέπρα!». Κάτι τέτοια έγραφε ο Τζέφρι Ευγενίδης στους γονείς του και τους τρομοκρατούσε, όταν ήταν 21 χρόνων και είχε πάει εθελοντής στην Ινδία, στην κλινική της Μητέρας Τερέζας για τους λεπρούς. Ηθελε να δοκιμάσει, λέει, «κατά πόσον μπορεί ένας σύγχρονος άνθρωπος να αφοσιωθεί στο να κάνει το καλό στους συνανθρώπους του». Αυτές τις επιστολές, και παρόμοιες εμπειρίες και σκέψεις, έχει δανείσει τώρα, στα 51 του, στον ελληνοαμερικανό Μίτσελ Γκραμμάτικους, έναν από τους πρωταγωνιστές του καινούργιου του μυθιστορήματος «The marriage plot» («Τα δεσμά του γάμου») το οποίο εδώ και μερικές εβδομάδες προκαλεί μπαράζ θετικών κριτικών στις ΗΠΑ και στη Γερμανία. Θέμα του, ο τρόπος με τον οποίο πολιτεύεται σεξουαλικά ο σύγχρονος δυτικός άνθρωπος έτσι όπως ξεπροβάλλει στις αρχές του ’80 μέσα από ένα ερωτικό τρίγωνο μεταξύ τριών απόφοιτων του Πανεπιστημίου Μπράουν, όπου σπούδασε και ο ίδιος!

Μετανάστης της τρίτης γενιάς, ο Τζέφρι Ευγενίδης, που εδώ και τέσσερα χρόνια διδάσκει δημιουργική γραφή στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον, μιλά «poly ligo» ελληνικά, είναι αφομοιωμένος στις ΗΠΑ, κι ούτε που σκέφτεται να ζυγίσει την ελληνικότητά του. Παρ’ όλα αυτά κατορθώνει να ανεβάζει τις μετοχές της ελληνικής ιδιαιτερότητας σε ένα πολύ ανταγωνιστικό διεθνές περιβάλλον, όπως αυτό των Γραμμάτων. Σπουδασμένος σε κουλτουριάρικο πανεπιστήμιο και κοσμοπολίτης που έχει ζήσει μια πενταετία στο Βερολίνο, ο Ευγενίδης ήταν 33άρης το 1993 όταν εξέδωσε το αντισυμβατικό μυθιστόρημα «Αυτόχειρες παρθένοι» (Libro) που έσπασε τα αμερικανικά σύνορα το 1999 με την ομότιτλη ταινία της Σοφίας Κόπολα. Και το 2002 τιμήθηκε με το κορυφαίο βραβείο Πούλιτζερ για το δεύτερο μυθιστόρημά του, το «Μiddlesex» (Libro), όπου πρωταγωνιστεί η ερμαφρόδιτη Καλάιοπε Στεφανίντες – κι από κοντά όλοι οι μετανάστες της οικογένειάς της που θυμίζουν σε πολλά τη δική του οικογένεια. Μια οικογένεια που έφτασε από τη μικρασιατική Προύσα στο Ντιτρόιτ και κατέληξε να ζει γύρω από το καταγώγιο του (ενός) παππού, ο οποίος πουλούσε αλκοολούχα στους εργάτες της αυτοκινητοβιομηχανίας Κράισλερ την εποχή της ποτοαπαγόρευσης!

Οι καινούργιοι πρωταγωνιστές του είναι ο μελετηρός και αδέξιος Μίτσελ, που αγαπάει τον χριστιανικό μυστικισμό και τη συμφοιτήτριά του Μαντλίν Χάνα• η έξυπνη και ωραία Μαντλίν που αγαπάει τον ρομαντικό ιδεαλισμό και τον συμφοιτητή της Λέοναρντ Μπάνκχεντ• και ο μανιοκαταθλιπτικός και πολυμαθής φοιτητής της Βιολογίας Λέοναρντ, που αγαπάει το… λίθιο. Ο Ευγενίδης αφηγείται την ιστορία τους αναδεικνύοντας την οπτική του καθενός, όχι επειδή τον ενδιαφέρει το ποιος κατέληξε με ποιον, αλλά για να εξερευνήσει την ψυχολογία τους: την επιθυμία της Μαντλίν για ταίρι, την ψύχωση του Λέοναρντ (που παραπέμπει στον αυτόχειρα συγγραφέα Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας) και την πίστη την ανάμεικτη με σκεπτικισμό, του Μίτσελ – τρία μεγάλα ζητήματα που αλυσοδένουν (ή «δεσμεύουν») τις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες που είναι πιο συντηρητικές, θρησκόληπτες και παραδοσιακές απ’ ό, τι νομίζουμε.

«Πιστεύω ότι σε τούτον τον τόπο ο κόσμος εξακολουθεί να παίρνει πολύ στα σοβαρά τον παλιομοδίτικο θεσμό του γάμου κι ας κατέκτησε την σεξουαλική ισότητα ή το αυτόματο διαζύγιο. Είναι χαρακτηριστικό ότι και οι γκέι διεκδικούν το δικαίωμα να παντρεύονται», δηλώνει ο Ευγενίδης. «Αλλά και η θρησκευτικότητα των Αμερικανών – την οποία έχει τόσο περιφρονήσει το σύγχρονο μυθιστόρημα – είναι μια πραγματικότητα, ενώ από την άλλη άγονται και φέρονται από το σύνδρομο της καταστροφής όσο και από εξάρσεις οίστρου, κάτι που έχει επίσης ενδιαφέρον να εξερευνήσει κανείς».

Παντρεμένος με μια ιαπωνικής καταγωγής εικαστική καλλιτέχνιδα, που αχνοφαίνεται πίσω από έναν γυναικείο χαρακτήρα του «Μiddlesex», και πατέρας μιας προέφηβης κόρης, ο συγγραφέας δηλώνει ότι δεν τρέφει αυταπάτες για τον γάμο. Προκειμένου λοιπόν να φωτίσει τη δυσλειτουργία του γαμήλιου θεσμού και των ρομαντικών εμμονών που καταδυναστεύουν την κοινωνία, ο Ευγενίδης χρησιμοποιεί ένα ιδιοφυές τέχνασμα. Αναδεικνύει το πνεύμα εκείνων των καιρών που ήταν σφραγισμένοι (ετεροχρονισμένα στις ΗΠΑ) από τις πολιτισμικές επαναστάσεις, τον Ρολάν Μπαρτ και τη σημειολογική στροφή της λογοτεχνικής θεωρίας, κάτι που σήμαινε πως κυριαρχούσε η ιδέα ότι κάθε υποκειμενική έκφραση δεν είναι παρά ένας κώδικας. Την ώρα λοιπόν που η ηρωίδα του μελετά για το μεταπτυχιακό της τα ρομαντικά μυθιστορήματα του 19ου αιώνα που καταλήγουν στο στεφάνι, και βρίσκεται μπλεγμένη σε ένα ερωτικό τρίγωνο, όλα της τα διαβάσματα την ωθούν να προβληματιστεί για την αποδόμηση της ίδιας της έννοιας του έρωτα.

Τα «Δεσμά του γάμου» (που θα κυκλοφορήσουν στις αρχές Μαρτίου στα ελληνικά από τον Πατάκη) με τις εύγλωττες σεξουαλικές σκηνές τους, είναι το πιο ρεαλιστικό, το πιο αυτοβιογραφικό και το πιο στυλιστικά συμβατικό από τα μυθιστορήματα του Ευγενίδη. «Το συγγραφικό μου στοίχημα», σχολιάζει, «είναι να ξεφεύγω από τις καθημερινές λεπτομέρειες ή τις εμπειρίες της ζωής μου, και γράφοντας να συνειδητοποιώ πράγματα που δεν ήξερα ότι γνώριζα. Από εκεί και πέρα, δεν με ενδιαφέρει ο λογοτεχνικός πειραματισμός με την έννοια που κυριαρχεί σήμερα στις κατεστημένες δήθεν πρωτοποριακές αφηγήσεις. Το λογοτεχνικά καινούργιο προκύπτει, νομίζω, όταν μπορέσεις να πεις κάτι καινούργιο για την ανθρώπινη εμπειρία ή συνείδηση».