Ερωτική κρυπτεία

Την ιστορία από το «Εικονοστάσιο» (του Γιάννη Ρίτσου) επέλεξε να δραµατοποιήσει και να σκηνοθετήσει στο Υπόγειο του Θεάτρου Τέχνης Κάρολος Κουν η Μαριάννα Κάλµπαρη
Θυµάµαι πόση ταραχή προκάλεσαν κυρίως στη δογµατική Αριστερά και ιδιαίτερα στην πουριτανική νεολαία της η δηµοσίευση της εννιάτοµης πεζογραφίας του Γιάννη Ρίτσου µε τον τίτλο «Εικονοστάσιο ανωνύµων αγίων». Ο βάρδος της επανάστασης που συχνά υπέταξε τη βαθύτατη λυρική του φωνή στον τηλεβόα της κοµµατικής στράτευσης, ο βασανισµένος, ο εξόριστος, ο κυνηγηµένος των εξουσιών και συχνά ο λοιδορούµενος της αστικής κριτικής, ξάφνου έδειξε ένα άλλο πρόσωπο, τόσο ωµό που πολλοί πίστεψαν πως ήταν το αληθινό και πως η έως τώρα τουλάχιστον δηµοφιλής ποίησή του ήταν ένα προσωπείο, ένας τοίχος, για να θυµηθώ τον Αναγνωστάκη, που έκρυβε το πρόσωπό του. Το εικονοστάσιο ήταν µια επιστροφή στην εικονολατρία µετά την περίοδο της εικονοµαχίας, όπου είχε επιχειρηθεί η κατεδάφιση των ατοµικών επιθυµιών, των ερωτικών φαντασιώσεων και της εν γένει ροπής του ανθρώπου προς την παρέκκλιση και την αµαρτία.

Στην περίοδο 1984-86 ο Ρίτσος µε πυρετικούς ρυθµούς (αυτός ο χειρώνακτας της γραφής που δεν πέρασε ούτε µια µέρα χωρίς να χαράξει εκατοντάδες στίχους ακόµη και µέσα στις σκηνές της Μακρονήσου και στα κρεβάτια των σανατορίων ή στις αίθουσες αναµονής των ψυχιατρικών κλινικών όπου έσβησαν ο πατέρας του και η αδελφή του)

πετάει στα έκπληκτα πρόσωπα και µούτρα των συµπολιτών του, ιστορίες, όνειρα, εφιάλτες, φαντασιώσεις, ονειρώξεις, παραληρήµατα και οργασµικές κραυγές που τόσα χρόνια ελάνθαναν (;), καταχωνιάζονταν, συµπιέζονταν ή καταπιέζονταν στο βαθύ πηγάδι της ψυχής του.

Πρώτος ο γράφων ήδη το τόλµησα να γράψω σε κριτική µου εξ αφορµής της «ΙΣµήνης» που έπαιξε η Θάλεια Καλλιγά και της «Σονάτας» που έπαιξε η Τιτίκα Νικηφοράκη, ότι πίσω από τα προσωπεία των γυναικείων µονολόγων της τέταρτης διάστασης κρύβεται ο ίδιος ο Ρίτσος και πως και η Κυρία της Σονάτας και η Φαίδρα που απευθύνονται σε ένα νεαρό αγόρι, δεν είναι παρά η κρυπτική εξοµολόγηση του ερωτικού Ρίτσου που φοβάται ακόµη να εκτεθεί επειδή ο «κόσµος συσχετίζει κουτά». Ο Τίµος Μαλάµος έγραψε προσφυώς πρώτος πως ο Καβάφης «ταξίδεψε το βίτσιο του µέσα στην ιστορία». Συχνά διαπιστώνω πως ο Ρίτσος πραγµάτωσε και αναδίπλωσε τη ρήση του Μαλάµου.

Την ιστορία από το «Εικονοστάσιο» που επέλεξε να δραµατοποιήσει η Μαριάννα Κάλµπαρη στο «Θέατρο Τέχνης» της Σταδίου είναι µια τέτοια κρυπτική ιστορία, ένα προσωπείο.

∆εν επιθυµώ εδώ να καταπιαστώ µε καθαρά υφολογικά θέµατα της λογοτεχνικής γραφής. Τα κείµενα του Ρίτσου είναι πέραν κάθε ταξινοµικής διαδικασίας. Το φάσµα του ύφους τους αρχίζει από τον ωµό νατουραλισµό που παραπέµπει στον Γκι ντε Μοπασάν και τον Καραγάτση, τον Βουτυρά και φτάνει ώς τις οξείες ψυχολογικές ανιχνεύσεις του Προυστ. Τα περισσότερα κείµενα είναι και άνισα και λογοτεχνικά πρόχειρα. Θαρρείς και κείνο που τον έγνοιαζε ήταν να βιαστεί να τα γράψει, να τα τυπώσει, να τα πετάξει όπου δει σαν µια ανηθικολογική (ιδές Ζιντ) βόµβα βυθού.

Το διήγηµα «Κοινότατη ιστορία» που διασκεύασε µε απόλυτο σεβασµό η Κάλµπαρη λες κι έχει ξεκορµίσει από τον Μοπασάν και τον Ζολά. Εξάλλου ο χρόνος του διηγήµατος µάς οδηγεί στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Το πλούσιο επαρχιακό αρχοντικό, µε τον αυστηρό πατέρα που φεύγει νωρίς, µε τη µητέρα πεθαµένη χρόνια πριν, τη θεία που φροντίζει τη µοναχοκόρη που µεγάλωσε µε τις αστικές επαρχιακές συνήθειες (πιάνο, γαλλικά, καλούς τρόπους), τον λαϊκό ψωµωµένο εργάτη στα κτήµατα, τον βιασµό, τον γάµο και τα σαδοµαζοχιστικά µαρτύρια εις βάρος της στείρας αρχοντοπούλας, αλλά της πρόθυµης να την αντικαταστήσει και γόνιµης δούλας του σπιτιού είναι όντως µια κοινότατη ιστορία όχι µόνο κοινωνικής παθογένειας αλλά και λογοτεχνικής µόδας.

Το θέατρο γέµει από τέτοιες µελοδραµατικές ιστορίες. Από την «Τιµή» του Σούντερµαν έως το «Φυντανάκι». Ασε πια τον λαϊκό κινηµατογράφο. (Τι να πρωτοθυµηθώ). Αν δε διαβάσει κανείς ρίχνοντας λεµόνι πάνω στη σινική µελάνι του Ρίτσου ώστε να αποκαλυφθεί δίκην παλίµψηστου η κρυµµένη αληθινή ιστορία και σαφώς αληθινή εµπειρία του συγγραφέα, πράγµατι το κείµενο σε επιφανειακή ανάγνωση είναι µια ξαναζεσταµένη µελό παλιατσούρα. Ευτυχώς που ο υποψιασµένος θεατής έχει στα χέρια του το πρόγραµµα του «Θεάτρου Τέχνης» όπου στο εξώφυλλο απεικονίζεται µια ερωτική σκηνή τρυφερή σ’ ένα λουτρό (χαµάµ;) δύο γυµνών αγοριών. Αραγε τι δηλοί η εικόνα;

Ο Λόρκα που είχε τις ίδιες αναστολές στη «Γέρµα» (που σηµαίνει στα ισπανικά: η στείρα, η άγονη, η στέρφα) χρησιµοποιεί τα ίδια προσωπεία.

Η Κάλµπαρη αφήνει να υπονοηθούν πολλά τονίζοντας και την παρουσία του πιάνου (ο Ρίτσος έπαιζε εξαίσια πιάνο) και τις βίαιες και βάναυσες ερωτικές συνευρέσεις και τον ιδιότυπο ερεθισµό που προκαλεί συχνά στα ερωτικώς παθητικά άτοµα η κτηνώδης βαρβατίλα. Μέσα στο λιτό σκηνικό του Ζαµάνη και µε τη µουσική συνδροµή του Νέστορα Κοψιδά, την κίνηση της Τσίγκα και τους ευαίσθητους φωτισµούς του Παυλόπουλου, η Κάλµπαρη καθοδήγησε µε σίγουρο χέρι τους ηθοποιούς της και κυρίως στις άκρως βίαιες ερωτικές σκηνές χωρίς να ξεπεράσει τα όρια της αισθητικής.


Τραγική και ανθρώπινη

Η ώριµη δεξιοτεχνία της Σοφίας Σεϊρλή σχεδίασε µια ανεκτική και ευσπλαχνική θεία, µια παρουσία τραγική και συνάµα ανθρώπινη. Η Βίκυ Βολιώτη έχει συχνά προβλήµατα στην πρόζα, αλλά τη σώζει η σηµαίνουσα κίνηση και µια ευελιξία στη χρήση των γυναικείων µέσων σαγήνης, ενώ δεν ισορροπεί παράλληλα τις στιγµές της οργής που φτάνουν ώς τον θάνατο. Ο Κρις Ραντάνοφ έχει ό,τι ζητούσε η διασκευή, σεξουαλική γοητεία, κτηνώδη βιαιότητα και κυνισµό. Η πρωτοεµφανιζόµενη Θάλεια Γρίβα έχει σκηνική παρουσία αυτόνοµη και σχεδίασε τον αµοραλισµό της δούλας που θέλει να γίνει αφέντης µε αυθεντική ειλικρίνεια. Πρέπει πάντως να το εκστοµίσω. Η παράσταση της Κάλµπαρη ήταν σαφώς διαυγέστερη από την κρυµµένη ασάφεια των δισταγµών του Ρίτσου.