Παλαιά καινή μοναξιά

Ο Αλεξέι Αρμπούζοφ είναι παλιός γνώριμος του θεάτρου μας.

Η πρώτη του παρουσία έρχεται με την προσωρινή «άνοιξη» της Συμφωνίας της Γιάλτας, όταν τα αντισοβιετικά σύνδρομα του μεσοπολέμου και σε μας η λογοκρισία του Μεταξά είχαν παραχωρήσει τη θέση τους στα «συμμαχικά ιδεώδη».

Έτσι οαριστερός θίασος Ενωμένοι Καλλιτέχνες, σ΄ εκείνο το μικρό ξέφωτο της Ιστορίας ανάμεσα στο τέλος της Κατοχής και στην αρχή του Εμφυλίου, με τον νεανικό του κλάδο ανέβασαν και αντιπολεμικά αμερικάνικα έργα («Να θάψουμε τους νεκρούς») και τα πρώτα επιτρεπόμενα πλέον σοβιετικά. Έτσι «Ο μακρινός δρόμος» του Αρμπούζοφ ήταν το πρώτο δείγμα της σταλινικής αισθητικής στο θέατρο το οποίο έβλεπε το ελληνικό κοινό. Όσα είχαν παιχτεί στον προμεταξικό μεσοπόλεμο ανήκαν στην άνοιξη πολιτισμού των πρώτων χρόνων της επανάστασης και κάτω από την αισθητική του Λένιν και του Τρότσκι.

Η Ασπασία Παπαθανασίου που έπαιζε τότε στο έργο του Αρμπούζοφ καταθέτει πως την παράσταση είδε ο Ζαχαριάδης και στο τέλος φιλώντας τους ηθοποιούς ειρωνεύτηκε την αστική και μικροαστική τεχνική του έργου, το χαρακτήρισε λαϊκό μελόδραμα και κάνοντας κριτική στο ρεπερτόριο των νέων αριστερών καλλιτεχνών τους είπε πως η κυρία Κατερίνα, που υποτίθεται έκανε αστικό θέατρο, ήταν και ως δραματολόγιο και ως σκηνική αισθητική προοδευτικότερη. «Αλεπού» και στα πολιτιστικά ο αμφιλεγόμενος και αντιφατικός εκείνος ηγέτης. Αν χρειάστηκε να κάνω τον μακρύ αυτόν πρόλογο είναι για να εντοπίσουμε μερικά γενικά χαρακτηριστικά της δραματουργίας στα ατσάλινα χρόνια του σταλινικού καθεστώτος και του δόγματός του «σοσιαλιστικός ρεαλισμός». Εν πρώτοις τα θέματα πρέπει να λαμβάνονται από την καθημερινή εμπειρία, τους ταξικούς αγώνες και τον θρίαμβο της διαλεκτικής πάνω στον δογματισμό, πολιτικό, κοινωνικό και καλλιτεχνικό, πάνω στον φορμαλισμό και τη μεταφυσική, φιλοσοφική και θρησκευτική.

Δεύτερον, οι ήρωες πρέπει να είναι θετικοί, να προβάλλουν και να στηρίζουν τη συντροφικότητα, την ταξική αλληλεγγύη, να απορρίπτουν τον ατομικισμό και την ιδιωτεία, να αποκαλύπτουν και να μάχονται τις αντιδραστικές, αντιλαϊκές και αντισοβιετικές ενέργειες και αν χρειαστεί να θυσιάζουν ακόμη και τη ζωή τους για να ανοίξει ο δρόμος προς τον θρίαμβο του σοσιαλιστικού μοντέλου ανθρώπου.

Ως εκ τούτου, τρίτον, τα θεατρικά έργα πρέπει να τα διακρίνει μια έντονη αισιοδοξία, ακόμη κι όταν η ανάγκη καλεί να αντιμετωπίσει κανείς, υπερασπιζόμενος τις ιδέες του, το εκτελεστικό απόσπασμα. Η ουσία αυτής της αισιοδοξίας ήταν η βεβαιότητα για τον θρίαμβο στο μέλλον της αταξικής κοινωνίας, για την επικράτηση της οποίας όποιος αγωνιζόταν και θυσιαζόταν σήμερα ήταν το «λίπασμα της ιστορίας». Ενδεικτικό και πιλοτικό έργο αυτής της συνταγής ήταν το απείρως παιγμένο από επαγγελματίες, ερασιτέχνες και φοιτητές-μαθητές: «Η αισιόδοξη τραγωδία»!

Ο Αρμπούζοφ ήταν ένας προσαρμοσμένος στις συνταγές συγγραφέας, αλλά στο αίμα του έρρεε η ρωσική και κυρίως η ευρωπαϊκή θεατρική παράδοση της τεχνικής. Με τα γνωστά τουλάχιστον στην Ελλάδα έργα του («Μια ιστορία από το Ιρκούτσκ», «Τάνια», «Καημένε μου Μάρικ») είχε τη συγγραφική ευφυΐα να γράφει θέματα με φόντο τον πόλεμο, την οικοδόμηση του σοσιαλισμού στις καθυστερημένες ασιατικές δημοκρατίες, την αφοσίωση στο καθήκον, την πίστη ότι η ζωή με θυσίες που θα βρουν στο μέλλον ανταπόκριση και δικαίωση κ.λπ., αλλά όλα αυτά με μια τεχνική δανεισμένη από το παλιό δοκιμασμένο μοντέλο του ευρωπαϊκού μπουλβάρ.

«Η φθινοπωρινή ιστορία» είναι έργο δημοφιλές και στην Ελλάδα, γραμμένο πλέον χωρίς τις παρωπίδες και τις άτεγκτες συνταγές της κατεστημένης αισθητικής. Ήδη το 1975 που γράφεται και παίζεται πολλά στεγανά έχουν καταρρεύσει και όλα προοιωνίζονται την «έξοδο». Εξάλλου, πιθανόν για να αποκαλύψει ο Αρμπούζοφ τότε πλέον το υποχθόνιο τόσα χρόνια σχέδιό του, τιτλοφορεί τη «Φθινοπωρινή ιστορία» «Κωμωδία της παλιάς εποχής»!! Και είναι ένα αναγνωρίσιμο και δόκιμο μοντέλο που μυρίζει και Ρουσέν και Νόελ Κάουαρντ και Νιλ Σάιμον και Αλέκο Λιδωρίκη και τους αδελφούς Πινέρο.

Θέμα; Ανεξάντλητο. Η μοναξιά, η μοναξιά των ηλικιωμένων, η «Λεωφόρος της Δύσεως». Θέμα αιώνιο και γι΄ αυτό ανεξάντλητο, αφού κάθε εποχή έχει τη δική της ιδιομορφία, τα δικά της αδιέξοδα και τη δική της ηθική, σεμνότυφη ή ελευθεριάζουσα. Ο Αρμπούζοφ είναι μια συγγραφική αλεπού. Χωρίς να ανατρέψει τις βασικές ισχύουσες αρχές της σοβιετικής συνταγής, γράφει με μαστοριά, έξοχη δοσολογία χιούμορ και συγκίνησης, αξιοθαύμαστες στρατηγικές και τεχνικές ερωτικής προσέγγισης, με καθαρά και ανελισσόμενα αναπτύγματα χαρακτήρων. Μια σχέση ανάμεσα σ΄ έναν δύσθυμο, επιφυλακτικό, συναισθηματικά σκαντζόχοιρο, γιατρό με βαριές και τραυματικές προσωπικές εμπειρίες και μια αισιόδοξη και αχόρταγη για τη ζωή θηλυκή νυφίτσα. Σκαντζόχοιρος και νυφίτσα θα επιστρατεύσουν τα αμυντικά και τα επιθετικά τους μέσα, θα ελιχθούν, θα δοκιμάσουν τον αντίπαλο, θα βρουν ρωγμές να διεισδύσουν, θα αντισταθούν, θα τρυφερέψουν, για να παραδοθούν τελικά στην επιθυμία και στην ανάγκη της συντροφικής ανοχής, όταν η μοναξιά αντέχεται με το να μοιράζεται.

ΙΝFΟ

«Φθινοπωρινή ιστορία» στην Κεντρική Σκηνή του θεάτρου «Άλμα» (Ακομινάτου 15- 17 Αγίου Κωνσταντίνου. Τηλ.: 210-5220.100)

Σκέτο ψαχνό

Στο θέατρο «Άλμα» η μετάφραση του Ερρίκου Μπελιέ υπέστη τις απαραίτητες αφαιρέσεις που το αλάφρωσαν από τα επικαιρικά, ηθογραφικά ακόμη και τα ιδεολογικά του φορτία. Έμεινε το ανθρώπινο θέμα που είναι σκέτο ψαχνό. Ο Πάτσας άλλη μια φορά αιφνιδίασε με τις σκηνογραφικές του λύσεις που συνέτειναν στην αποσοβιετοποίηση του milieu.

Τα κοστούμια του έξοχα, με χαρακτήρα θεατρικό. Η Ρεμπούτσικα έγραψε υπέροχα μοτίβα και ένα τραγούδι, γεμάτα ρομαντικό αίσθημα και τρυφερότητα, ο Καβουκίδης με λιτά μέσα δημιούργησε ατμόσφαιρα με τους φωτισμούς, χωρίς γλυκερές γραφικότητες.


Παιχνίδι με τους ρυθμούς και τις σιωπές

Η Ιωάννα Μιχαλακοπούλου με αναγνωρίσιμο προσωπικό ύφος έδειξε μια ωριμότητα στη σκηνοθετική διεύθυνση δύο καταξιωμένων και ως εκ τούτου κατασταλαγμένων υφολογικά ηθοποιών. Δίδαξε «σχέση», έπαιξε με τους ρυθμούς και κυρίως με τις σημαίνουσες σιωπές. Ο κυρίαρχος ρυθμός ήταν μια καλπάζουσα, αλλά συναισθηματικά ελεγχόμενη μοιραία, αναγκαία και επιθυμητή συνάντηση δύο μοναχικών πλασμάτων.

Η Κατερίνα Μαραγκού έπλασε το βουλιμικό για ζωή ζούδι με κλουνίστικη τεχνική και αποκάλυψε πλευρές του ταλέντου της αδοκίμαστες έως τώρα. Ο πληθωρισμός της κίνησης, η «φλυαρία» της πειθούς της, η ακροβασία των αισθημάτων και η αφοπλιστική της αφέλεια ως πανούργα στρατηγική μένουν στη μνήμη.

Ο Μιχαλακόπουλος με την αναμφισβήτητη πείρα του και το πηγαίο συναισθηματικό του φορτίο υποδύθηκε τον «δύσκολο», περιχαρακωμένο στο κάστρο του τάχα μου αυτάρκη με μια έξοχη συνεχή και αδιόρατη παράδοση των όπλων, αφήνοντας κάθε τόσο ανοιχτή μια κερκόπορτα για να διεισδύσει ο πολιορκητής, του οποίου παροξύνει την επιμονή. Τρίτη βδομάδα που γράφω για παραστάσεις με μοναχικούς ανθρώπους, όπου συρρέει μεγάλο κοινό. Το θέατρο καθρέφτης της κοινωνίας, που έγραφε και ο Σαίξπηρ.