Η αμηχανία του Λουνατσάρσκι

Eίναι γνωστό ότι ο Βίτγκενστάιν, ίσως ο εμβληματικότερος φιλόσοφος του εικοστού αιώνα, διάβαζε μανιωδώς μυθιστορήματα. Μπορούμε άραγε να δούμε εδώ μια έκφραση, εξίσου εμβληματική, της συγγένειας ή έστω του διαλόγου ανάμεσα σ΄ αυτές τις δύο περιοχές της πολιτισμικής δραστηριότητας;

Αλίμονο, όχι! Γιατί τα μυθιστορήματα που διάβαζε ο Βίτγκενστάιν ανήκαν σε μια ειδική κατηγορία: τα αστυνομικά. Ένα είδος με σοβαρά διαπιστευτήρια λογοτεχνικής αξίας (προσωπικά το εκτιμώ πολύ), αλλά μάλλον άσχετο με το ζήτημα που μόλις θέσαμε.

Αν η προτίμηση του Βίτγκενστάιν έχει παρ΄ όλα αυτά κάτι το εμβληματικό, θα είναι μάλλον με την αρνητική σημασία: στην καλύτερη περίπτωση, το μυθιστόρημα χρησιμεύει στον φιλόσοφο για να περνάει την ώρα του, να ξεσκάει, ν΄ ανακουφίζεται προσωρινά από την ένταση, το άγχος, τις αβεβαιότητες των διανοητικών αναζητήσεών του. Με άλλα λόγια, το μυθιστόρημα θα βρίσκεται στον αντίποδα της φιλοσοφίας. Ας μη ξεχνάμε άλλωστε ότι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα δίνει πάντοτε μια λύση στο πρόβλημα που θέτει (τουλάχιστον στην καθαρά αστυνομική διάστασή του), κάτι που τα περισσότερα άλλα μυθιστορήματα δεν κάνουν.

Μήπως λοιπόν υπάρχει μια εγγενής και βαθιά ασυμβατότητα ανάμεσα στη φιλοσοφία και το μυθιστόρημα; Μήπως υπάρχουν στην τέχνη του μυθιστορήματος στοιχεία, ιδιότητες που εκνευρίζουν ή ταράζουν τον φιλόσοφο;

Πάνω σ΄ αυτό, ο θείος Πλάτων μάς δίνει ένα κλειδί. Η περίφημη (ή περιβόητη) επίθεσή του κατά της «ποίησης», προς το τέλος της Πολιτείας, επιστρατεύει δύο επιχειρήματα: από τη μια, ο «ποιητής» δεν κάνει άλλο από το να μιμείται τα επιφαινόμενα, τις περιστασιακές μορφές των πραγμάτων, αγνοώντας τις «ιδέες», τις μόνες που υπάρχουν πραγματικά· από την άλλη, αναπαριστάνει τις πιο πρωτόγονες πλευρές των ανθρώπων, δηλαδή τα πάθη τους, και, πράγμα ακόμα χειρότερο, μας κάνει να συμπαθούμε έναν άνθρωπο που τα εκθέτει επί σκηνής (δηλαδή δημόσια), ενώ θα τον περιφρονούσαμε, αν έκανε το ίδιο στην πραγματική ζωή.

Η «ποίηση» την οποία στοχοποιεί ο Πλάτων περιλαμβάνει όλα τα λογοτεχνικά είδη της εποχής του: την επική ποίηση, τη λυρική ποίηση, την τραγωδία και την κωμωδία. Αν ο Πλάτων γνώριζε το μυθιστόρημα, δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία ότι θα το έβαζε και αυτό στο στόχαστρό του, για τους ίδιους λόγους.

Είναι δικαιολογημένη η επίθεση του Πλάτωνα; Ας μη διστάσουμε, όσοι είμαστε μυθιστοριογράφοι, ν΄ απαντήσουμε καταφατικά, τουλάχιστον σε ό, τι αφορά τη δική μας τέχνη. Το μυθιστόρημα, όπως το ξέρουμε από τον Θερβάντες κι έπειτα, εστιάζει πράγματι το ενδιαφέρον του στις αδύναμες ή πρωτόγονες πλευρές του ανθρώπου μάλλον παρά στις λεγόμενες «ευγενικές», όχι απαραίτητα από πεσιμισμό ή σκεπτικισμό ή αμοραλισμό, αλλά από μια βαθιά πεποίθηση ότι η ανθρώπινη ευγένεια, σε ό, τι και αν συνίσταται, δεν είναι δεδομένη ως η δεσπόζουσα, η σταθερότερη ιδιότητα του είδους μας, αλλά προκύπτει από ένα παιχνίδι των περιστάσεων και αυτό που την κάνει συγκινητική και πολύτιμη είναι ακριβώς η αστάθεια, η ευθραυστότητά της. Προπαντός, το σύγχρονο μυθιστόρημα αναζητεί την ουσία ίσα ίσα στις «περιστασιακές» μορφές των πραγμάτων και όχι σε προϋπάρχουσες ιδέες, γιατί ό, τι διευρύνει και βαθαίνει την κατανόησή μας για την ανθρώπινη κατάσταση διαμέσου της Ιστορίας είναι ακριβώς οι ευτελείς όψεις, τα παράδοξα και οι αντινομίες της ζωής. Μπορεί ο Πλάτων να είχε ακόμα την πολυτέλεια να λοιδορήσει τον Δον Κιχώτη, αλλά θα τα έχανε μπροστά σ΄ έναν Γιόζεφ Κ. ή τους Υπνοβάτες του Χέρμαν Μπροχ.

Eίναι αλήθεια ότι οι μεταγενέστεροι του Πλάτωνα φιλόσοφοι έδειξαν λιγότερη αδιαλλαξία απέναντι στην «ποίηση». Ορισμένοι δεν δίστασαν μάλιστα να γράψουν οι ίδιοι μυθιστορήματα, είτε για να εκθέσουν τις φιλοσοφικές ιδέες τους μ΄ εκλαϊκευμένο τρόπο (στην πραγματικότητα δεν ήταν άλλος από τον Πλάτωνα που εγκαινίασε αυτή την οδό) είτε για να γελοιοποιήσουν άλλους φιλόσοφους (όπως έκανε π.χ. ο Βολταίρος με τον Καντίντ του). Αλλά, όσο απολαυστικά και γεμάτα οξυδερκείς παρατηρήσεις και αν είναι αυτά τα έργα, περιστρέφονται κατά κανόνα γύρω από μια αρκετά άκαμπτη ή υπερβολικά συμπαγή αντίληψη του κόσμου και των ανθρώπινων υποθέσεων, όπως συμβαίνει άλλωστε, για να πούμε την αλήθεια, με πολλά μέτρια μυθιστορήματα γραμμένα από «ακραιφνείς» μυθιστοριογράφους.

Aσφαλώς υπάρχουν εξαιρέσεις. Δύο από τις πιο αξιοσημείωτες είναι ο Ουναμούνο, με την παράξενη Ομίχλη του, και βέβαια ο Καμύ. Αλλά ο Ουναμούνο και ο Καμύ ήταν μάλλον συγγραφείς με φιλοσοφική ροπή παρά φιλόσοφοι με την αυστηρή έννοια. Εν πάση περιπτώσει, είχαν μια αίσθηση σπάνια μεταξύ των φιλοσόφων για τον ανταγωνισμό ανάμεσα στον λόγο και τις παράλογες εκδηλώσεις της ανθρώπινης ζωής.

Υπάρχει όμως και μια άλλη εξαίρεση, ένας φιλόσοφος που δεν έγραψε κανένα μυθιστόρημα, ωστόσο αναγνώρισε, ανέλυσε κι επικρότησε τη διαλογική, πολυφωνική, ακόμα και καρναβαλική φύση του μυθιστορήματος καθαρότερα από τους περισσότερους μυθιστοριογράφους: ο Μπαχτίν. Αλλά σ΄ αυτό το σημείο, με τον Μπαχτίν, η φιλοσοφία παραδέχεται πρόθυμα τα όριά της και στρέφει την έρευνα του ουσιώδους, της αλήθειας προς την αλληλεπίδραση των «επιφαινομένων», των αντινομιών και των ανταγωνισμών της πραγματικής ζωής.

Μπορεί ο Μπαχτίν να ήταν υπέρμαχος του πολυφωνικού μυθιστορήματος, αλλά η πλειονότητα των φιλοσόφων που συνειδητοποίησαν τα όρια της φιλοσοφικής σκέψης φαίνεται να δίνουν την προτίμησή τους σ΄ ένα άλλο λογοτεχνικό είδος: την ποίηση. Αυτό ίσως οφείλεται στην ενδιάθετη (και ομολογημένη) τάση της ποίησης προς το άρρητο, τη σιωπή. Ο φιλόσοφος βλέπει στην ποίηση ένα μέσο που υποβάλλει ιδανικά το άρρητο χωρίς να το βιάζει ή να το μασκαρεύει. Ο Αμερικανός φιλόσοφος Ρίτσαρντ Ρόρτυ βρήκε μια κομψή διατύπωση γι΄ αυτή την εκλεκτική συγγένεια: «Το μόνο που κατορθώνουν οι φιλόσοφοι είναι να διαπραγματευτούν έντιμους όρους για να παραδώσουν τη φιλοσοφία στην ποίηση».

Δεν θα λέγαμε όμως ότι οι μυθιστοριογράφοι ανταποδίδουν στους φιλόσοφους τη σχετική αδιαφορία τους. Αν δούμε από τη δική τους σκοπιά τη σχέση φιλοσοφίας- μυθιστορήματος, θα έπρεπε να μιλήσουμε μάλλον για ώσμωση παρά για χάσμα. Από τον Τρίστραμ Σάντυ του Λώρενς Στερν ώς το Μαγικό βουνό του Τόμας Μαν, από το Μόμπυ Ντικ του Χέρμαν Μέλβιλ ώς τη Μέτρηση του κόσμου του νεαρού Γερμανού Ντάνιελ Κέλμαν, είναι ατέλειωτος ο κατάλογος των μυθιστορημάτων που καταγίνονται άμεσα ή έμμεσα με φιλοσοφικές ιδέες. Και, το κυριότερο, πολλά έργα στην ιστορία του μυθιστορήματος έθεσαν φιλοσοφικά ζητήματα που η φιλοσοφία δεν συνέλαβε και δεν πραγματεύτηκε παρά πολύ αργότερα. Η ανθρώπινη συνθήκη στον Κάφκα, αυτό που ο Κούντερα περιέγραψε με τη φράση «το θύμα αναζητεί την ενοχή του», έπρεπε να περιμένει την έλευση του Μισέλ Φουκώ για να βρει μια πραγματικά θεωρητική επεξεργασία. Για να δώσω ένα άλλο παράδειγμα, λιγότερο γνωστό αλλά όχι λιγότερο σημαντικό, το ζήτημα που έθεσε πριν από σαράντα χρόνια ο Φίλιπ Ντικ στο μυθιστόρημά του Το ηλεκτρικό πρόβατο (απ΄ όπου η ταινία Βlade Runner ), το ζήτημα της ανθρώπινης φύσης ή της ανθρώπινης μοναδικότητας σ΄ έναν τεχνολογικό κόσμο γεμάτο ανθρωπόμορφες και «έξυπνες» κατασκευές, δεν έχει απασχολήσει ακόμα σοβαρά τη φιλοσοφία. Ας μη ξεχνάμε όμως μια κρίσιμη λεπτομέρεια: το μυθιστόρημα δεν προτείνει λύσεις σ΄ αυτά τα προβλήματα. Ακόμα χειρότερο για το πνεύμα που του αρέσουν οι συστηματοποιήσεις: όσο περισσότερο τα προβλήματα αυτά αντιστέκονται σε λύσεις, τόσο περισσότερο η αντίστασή τους εμπνέει τον μυθιστοριογράφο. Τη μυθιστοριογραφική συνείδηση την κινητοποιεί η ενοχλητική, βαθιά πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ζωής, όχι ένα ορθολογικό (ή και ανορθολογικό) ενοποιητικό μοντέλο που θα ξεπερνούσε τις αντιφάσεις της. Ο Βίτολντ Γκομπρόβιτς το είπε απερίστροφα και κάπως ωμά: «Η αντίφαση, που είναι ο θάνατος του φιλόσοφου, είναι η ζωή του μυθιστοριογράφου». Το μυθιστόρημα είναι άκρως ανθρωποκεντρικό και σχετικιστικό. Αυτό είναι η δύναμη, αυτό ίσως και η αδυναμία του- αλλά εδώ ανοίγει ένα διαφορετικής τάξεως ζήτημα, που θα το συζητήσουμε μια άλλη φορά.

Για να κλείσω, θα διηγηθώ μια ιστοριούλα που μου φαίνεται πως συνοψίζει όσα προσπάθησα να πω εδώ. Τη δεκαετία του 1920, μετά τη νίκη της Οκτωβριανής Επανάστασης, ο σοβιετικός συγγραφέας Αλεξάντρ Μπέλοφ ήθελε να γράψει ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας με θέμα ένα μέλλον όπου ο καπιταλισμός θα είχε εξαφανιστεί και η αταξική κοινωνία θα ήταν επιτέλους γεγονός. Προσέκρουε όμως σε μια δυσκολία: δεν ήξερε πώς να παραγάγει την ένταση που ήταν απαραίτητη για την εξέλιξη της πλοκής. Ζήτησε λοιπόν τη συμβουλή του Λουνατσάρσκι, του κομισάριου για τις πολιτισμικές υποθέσεις. Αυτός το σκέφτηκε από δω, το σκέφτηκε από κει, αλλά κατέληξε να είναι εξίσου αμήχανος με τον συγγραφέα. Πρότεινε, λοιπόν, στον Μπέλοφ- με κρύα καρδιά, όπως μπορούμε να φανταστούμε- να βάλει στο μυθιστόρημά του και μερικά απομεινάρια καπιταλιστών…

(Το κείμενο αυτό είναι μετάφραση και ελαφριά διασκευή ομιλίας μου που εκφωνήθηκε στα γαλλικά, στο πλαίσιο του φετινού συμπόσιου του Αtelier du roman στο Ναύπλιο, στις 3 και 4 Οκτωβρίου, με θέμα «Φιλοσοφία και μυθιστόρημα:μια συνάντηση που δεν έγινε»)