Ο κουντεντές της χαμένης αθωότητας

«ΜΟΥ ΛΕΓΑΝΕ ΚΑΙ ΓΙΑ ΚΑΠΟΙΟ ΣΤΟΙΧΕΙΟ
ΜΕ ΓΕΝΙΑ ΜΑΥΡΑ, ΗΜΕΡΟ, Π΄ ΑΓΑΠΑ ΤΟΥΣ
ΑΝΘΡΩΠΟΥΣ, Ο ΚΟΥΝΤΕΝΤΕΣ ΛΕΓΟΜΕΝΟΣ.
ΠΟΛΛΕΣ ΦΟΡΕΣ ΚΑΘΟΤΑΝΕ ΣΤΑ
ΒΡΑΧΙΑ ΚΑΙ ΔΕ ΜΙΛΟΥΣΕ. ΟΠΟΙΟΙ ΛΑΧΑΙΝΕ
ΝΑ ΤΟΝ ΔΟΥΝΕ, ΑΛΛΑΖΑΝΕ ΔΡΟΜΟ
ΓΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΤΟΝ ΣΤΕΝΟΧΩΡΕΣΟΥΝΕ.
ΙΣΩΣ ΝΑ΄ ΤΑΝΕ Ο ΑΡΧΑΙΟΣ ΤΡΙΤΩΝΑΣ»
Αλήθεια, πώς μπορεί να διαβαστεί σήμερα το λογοτεχνικό έργο του Κόντογλου; Η πρώτη απάντηση που σου έρχεται στο μυαλό είναι και η προφανής. Αυτός που υπήρξε ένας από τους κύριους εμπνευστές της ελληνοχριστιανικής αντίληψης που σημάδεψε τη δημιουργία ώς το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα ήταν πρώτα από όλα ζωγράφος. Τα γραπτά του δεν είναι παρά το συμπλήρωμα της κοσμοθεωρίας του, της χριστιανικής του πίστης, της προσκόλλησής του σε μια γη που την προστατεύει ακόμη ο βυζαντινός θόλος.

Πιστεύω βέβαια πως ακόμη κι αν διαβάσουμε τον Κόντογλου απ΄ αυτήν την άποψη, η υπόθεση δεν έχει κλείσει. Η απότομη στροφή μιας ολόκληρης γενιάς δημιουργών προς την ελληνοχριστιανική τέχνη δεν είναι τόσο απλή υπόθεση, τόσο απλή, εν πάση περιπτώσει, όσο θέλουν να μας την παρουσιάσουν οι ιδεολόγοι που ανέλαβαν τη διαχείριση της υστεροφημίας τους.

Βυζαντινή διέξοδος
Ο Φώτης Κόντογλου, δάσκαλος μετέπειτα του Τσαρούχη και του Εγγονόπουλου, στράφηκε προς τη βυζαντινή τέχνη γνωρίζοντας πάρα πολύ καλά τι γίνεται την εποχή εκείνη στη δυτική ζωγραφική, στη ζωγραφική για την ακρίβεια. Η πορεία που τράβηξε από κει και πέρα ξεκινά από μία φυγόκεντρο δύναμη σε σχέση με αυτό που βλέπει να γίνεται στην εποχή του. Η βυζαντινή ζωγραφική ανοίγει μπροστά του τη διέξοδο που θα του επιτρέψει να ξεφύγει από τα αδιέξοδα της ίδιας του της τέχνης. Ας μην ξεχνάμε ότι μερικά χρόνια πριν, ο Πικάσο ανακάλυπτε δρόμους κοιτάζοντας τις αφρικανικές μάσκες.

Δεν είμαι ιστορικός της τέχνης, όμως πιστεύω ότι το ζήτημα δεν ανήκει μόνον

Φώτης Κόντογλου

ΤΟΑΪΒΑΛΙΗ ΠΑΤΡΙΔΑΜΟΥ

ΕΚΔ. ΑΓΚΥΡΑ, 2009, ΣΕΛ. 420,
ΤΙΜΗ: 18,80 ΕΥΡΩ

στους ιστορικούς. Είναι ένα ζήτημα που δημιούργησε μια μεγάλη εσωτερική ρωγμή στη νεοελληνική ύπαρξη και για τη σύλληψη του οποίου οι πολιτικές και οι ιδεολογικές παράμετροι σίγουρα δεν επαρκούν. Κάτι πιο ενδιαφέρον έγινε στον ελληνικό μεσοπόλεμο και επειδή όλοι αυτοί οι άνθρωποι που το υποστήριξαν υπήρξαν πάνω απ΄ όλα δημιουργοί, αν θέλουμε να το αντιμετωπίσουμε στα σοβαρά οφείλουμε να το διαβάσουμε μέσα από την προοπτική της δημιουργίας. Και η δημιουργία δεν λύνει τις αντιφάσεις. Τις αφομοιώνει μέσα στην έκφραση των μορφών που βγαίνουν απ΄ τα σπλάγχνα της. Στο κάτω κάτω αν ο Κόντογλου αφιέρωσε τη ζωή του στην αγιογραφία, ε, κι ο Μιχαήλ Άγγελος αγιογράφησε την Καπέλα Σιξτίνα.

Με τα γραπτά, εννοείται, τα πράγματα είναι διαφορετικά.

Πριόνιζε τον λαιμό
Πάρτε όμως την ιστορία του «Άγιου Γιώργου του Χιοπολίτη», κομμάτι από τη συλλογή Το Αϊβαλί η πατρίδα μου. Ένα παιδί από τη Χίο που το ανάγκασαν να «τουρκέψει», όμως αυτό δεν ξέχασε ούτε τη θρησκεία του, ούτε τη γλώσσα του, το έσκασε ύστερα από χρόνια και ξανάγινε Έλληνας και Χριστιανός. Προήχθη στις τάξεις των αγίων όταν τον κατέδωσε στον πασά ο ζηλότυπος αδελφός της αγαπημένης του και αποκεφαλίστηκε στην Καβάλα. Πώς είπατε; Ένας ακόμη βίος κάποιου ακόμη αγίου απ΄ αυτούς που κατοικούν στο ορθόδοξο ημερολόγιο και περιφέρονται από τη μια κακόγουστη φυλλάδα στην άλλη για να διακηρύξουν ότι το καλό εντέλει πάντα θριαμβεύει. Και το «καλό» είναι πάντα με τους Έλληνες και τους Χριστιανούς, το «κακό» πάντα με τους άλλους. Με άλλα λόγια, όταν η πραγματικότητα σου φέρνεται σκληρά, αγιοποιείς την ταυτότητά σου για να μπορέσεις κάπου να βολέψεις τη γυμνή σου ύπαρξη.

«Μα το μαχαίρι ήτανε στομωμένο ξεπίτηδες για να τον τυραγνήσει, και δεν έκοβε, μόνον πριγιόνιζε το λαιμό. Κι έβλεπες να πέφτουνε μαζί με το αίμα κομμάτια κρέατα, που πηδούσανε ακόμα απάνου στη πλάκα, και το κορμί τίναζε ανάμεσα στα χέρια και στα ποδάρια που το σφίγγανε σα να΄ θελε να φύγει. Τέλος ο τζελάτης ακούμπησε στην πλάτη του κουρμπανιού το΄ να γόνατο και, βάζοντας τα δυνατά του, του΄ χωσε το μαχαίρι όσο μπόρεσε πιο βαθειά».

Όπου η φαντασία ενός Έλληνα πρόσφυγα Μικρασιάτη μιλάει την ίδια γλώσσα με τις πιο σκληρές σκηνές του Μάρλοου και η εικόνα που αναδύεται μοιάζει να βγαίνει ατόφια από πίνακα του Ιερώνυμου Μπος. Η δημιουργία ακολουθεί τις δικές της κρυφές διαδρομές μέσα στον χρόνο. Ιδού το έρμα της αφήγησης, η ηθική του ρυθμού, η γοητεία της κυριολεξίας, μια δύναμη που παρασύρει την οποιαδήποτε πρόθεση του συγγραφέα και της δίνει την αυτόνομη αξία της. Ο Κόντογλου πέρα από φανατικός ορθόδοξος υπήρξε και δημιουργός και είναι στ΄ αλήθεια κρίμα να τον αφήσουμε στο έλεος του χριστιανισμού του και μόνον.

Φώτης Κόντογλου

ΕΥΛΟΓΗΜΕΝΟ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ

ΕΚΔ. ΑΓΚΥΡΑ, 2009 ΣΕΛ. 360,
ΤΙΜΗ: 17,80 ΕΥΡΩ