Όροι θεατρικότητας

Δεν είναι η πρώτη φορά που επιχειρείται η σκηνική προσαρμογή της νουβέλας του Τζον Φόουλς «Ο Συλλέκτης» μετά την κινηματογραφική της βερσιόν
O τελευταίος θεατρικός «Συλλέκτης» μας υποχρεώνει για άλλη μια φορά να αποπειραθούμε να βρούμε, πάντα υποθέτοντας, τους όρους και τα όρια μιας μεταποίησης ενός πεζού κειμένου σε παραστάσιμο γεγονός. Έχουμε κι άλλη φορά επισημάνει πως τα προσφορότερα κείμενα είναι τα νατουραλιστικά και τα ρεαλιστικά, ακόμη και τα κριτικά ρεαλιστικά που στην πεζογραφική τους υφολογία καταφεύγουν ακόμη και στο γκροτέσκο, την καρικατούρα και την παράθλαση. Αρκεί πίσω από τις στρεβλώσεις να διακρίνεται με σαφήνεια ο ρεαλιστικός πυρήνας, το στέρεο έδαφος μιας αντανακλώμενης πραγματικότητας, έστω κι αν αυτός ο όρος, πραγματικότητα, τουλάχιστον στις μέρες και μετά τις θεωρίες της ψυχανάλυσης και της ψυχολογίας του βάθους, έχει γίνει προβληματικός.

Η ατομική ψυχολογία μας έχει συνηθίσει σε μια σχετικοκρατούμενη συνείδηση της πραγματικότητας, αφού το φίλτρο από το οποίο περνούν στον καθένα τα γεγονότα λειτουργεί ως δέκτης που ορίζεται από μια πληθώρα κατόπτρων, έτσι ώστε ο καθένας να αντιλαμβάνεται μια άλλη πραγματικότητα από τον διπλανό του. Και η σύγχρονη λογοτεχνία έχει εκμεταλλευτεί αυτές τις θεωρίες συχνά απολυτοποιώντας τες. Ο κινηματογράφος πολύ πιο πρόσφορα και αποτελεσματικά λόγω των εργαλείων έκφρασης που διαθέτει, της οπτικής γωνίας που επιλέγει, της δυνατότητας του παράλληλου μοντάζ αλλά και της «παλίμψηστης» γραφής, αφού μια εικόνα μπορεί να φαίνεται μέσα σε μιαν άλλη και ένα ονειρικό πλάνο να συμφύρεται με μια ωμή ρεαλιστική σκηνή, με επιτυχία συχνά μεταποιεί σε κινηματογραφικό γεγονός ένα πεζογραφικό ψυχολογικό ή κριτικά ρεαλιστικό πεζογράφημα.

Το θέατρο έχει άλλα μέσα, άλλο χρόνο, άλλα αφηγηματικά τεχνάσματα, εκτός αν χρησιμοποιεί τα σύγχρονα πολυμέσα (βίντεο, φιλμ, λέιζερ, σλάιτς κ.λπ.). Ο Φόουλς στη νουβέλα του αριστουργηματικά περιγράφει τις συμπεριφορές δύο νέων ανθρώπων σε μια ειδική, τελείως ειδική συνθήκη. Ένα κορίτσι απάγεται και φυλακίζεται σ΄ ένα σκοτεινό υγρό υπόγειο από έναν ιδιόρρυθμο (;) συλλέκτη πεταλούδων, ο οποίος χωρίς να εκδηλώνει σεξουαλικές προθέσεις αλλά δηλώνοντας τρυφερή ερωτική πρόθεση την οδηγεί σ΄ ένα βίαιο θάνατο με σκοπό να την εντάξει στη συλλογή του. Απλουστεύω αλλά δυστυχώς αυτός είναι ο πραγματολογικός πυρήνας του κειμένου. Γύρω όμως από τον πυρήνα αυτόν αναπτύσσεται στο πεζογράφημα μια περίπλοκη δέσμη από σκοτεινά κίνητρα, στρατηγικές, προσεγγίσεις και απορρίψεις, απροσδόκητα και προσδοκώμενα, δηλαδή μια δέσμη συναισθηματικών, λογικών και βουλητικών ενεργημάτων εκατέρωθεν. Αυτό που αριστοτελικά θα σπεύδαμε πιθανόν να ονομάσουμε «η των πραγ μάτων σύστασις» και να διακρίνουμε του καθενός προσώπου της μιμήσεως την «διάνοιαν» και το «ήθος». Τα δύο πρόσωπα της νουβέλας του Φόουλς έχουν τελείως διαφορετικά φορτισμένα διάνοιες και ήθη έτσι ώστε να συγκρούονται και στο ιδεολογικό πεδίο και στο ηθικό, στις επιθυμίες και στη ρητορική των επιχειρημάτων. Αυτά τα στοιχεία μπορούν να δηλωθούν σε μια σκηνική διασκευή αλλά, δυστυχώς, δεν μεταφέρονται στη θεατρική γλώσσα οι μύχιες και απόκρυφες και συχνά απωθημένες επιθυμίες, τις οποίες στην πεζογραφία και στα μέσα της γνωρίζει και εκθέτει ο «παντογνώστης» και «θεός» συγγραφέας. Αυτά όμως στη θεατρική φαινομενολογία παραμένουν μύχια και εν τέλει μυστήρια κίνητρα.

Όσοι διασκευάζουν τον «Συλλέκτη» για το θέατρο, όσο κι αν προσπαθούν να «δείξουν» με τον κώδικά του αυτά τα υπόγεια ρεύματα, υποχρεώνονται να αφηγηθούν σε μια σειρά σκηνών ρεαλιστικά γεγονότα, προσεγγίσεις και απώσεις, επιχειρήματα αντιτιθέμενα, ρητορικές υποθέσεις για τις προθέσεις του άλλου, συγκρούσεις ή τακτικές και στρατηγικές κινήσεις. Λείπει όμως το φόντο, το ψαχνό, το βάθος του ψυχολογικού τούνελ.

Αυτό συνέβη και στη διασκευή-απόδοση της κ. Μαριλένας Παναγιωτοπούλου. Εξάλλου δεν θα μπορούσε κανείς να περιμένει και κάτι περισσότερο απ΄ αυτήν. Δεν αντιλαμβάνομαι πάντως γιατί δεν επιχείρησε να διασκευάσει τον Φόουλς ο σκηνοθέτης Γιώργος Κιμούλης που έχει αποδείξει πως γνωρίζει βαθύτερα και αυτά τα κείμενα και τη σκηνική δυνατότητα να τα προσεγγίσει κανείς. Ο Κιμούλης έχει διακριθεί για μια προσέγγιση των ρόλων που λαμβάνει κυρίως υπόψη της τη θεατρικά σημαίνουσα διάκριση ανάμεσα στο λέω, πράττω και σκέπτομαι, ανάμεσα στο πραγματικό κίνητρο και τη φαινομενική συμπεριφορά.


Πήρε όλη την ευθύνη

Ο Γιώργος Κιμούλης προσπάθησε μ΄ αυτό το αδύνατο θεατρικώς κείμενο να καθοδηγήσει με τη δική του διεισδυτική μέθοδο τους δύο αξιόλογους νέους ηθοποιούς που είχε στη διάθεσή του. Αυτό εξάλλου δηλώθηκε με την ολοκληρωτική ευθύνη που πήρε για το αποτέλεσμα αφού σχεδίασε και τον λιτό, ψυχρό χώρο της σκηνικής πράξης και επέλεξε έξοχα μουσικά μοτίβα για να καλύψει ό,τι έλειπε από το κείμενο, τη βαθιά τραγική μουσική διάσταση κινήτρων και προθέσεων των δύο ηρώων.

Η Μαρία Καραπούλιου (κοστούμια) και ο Μπάμπης Αρώνης (φωτισμοί)

συμπλήρωσαν την όψη επιτυχώς.


Απέφυγαν τις παγίδες

Ο ΤάσοςΙορδανίδης έχει αξιόλογα προσόντα, παρουσία σκηνική, μετρημένη κίνηση και έλεγχο των συναισθηματικών εκρήξεων. Κατόρθωσε να αποφύγει ό,τι είναι άκρως επικίνδυνο σ΄ αυτό το έργο, να φτιάξει μια άρρωστη περσόνα, έναν τάχα φευγάτο και προβληματικό με ιδιάζουσες συμπεριφορές άντρα. Με καθοδήγηση του σκηνοθέτη άφησε υπόνοιες μιας ιδιαιτερότητας πίσω από τις καθημερινές του και «λογικές» εκδηλώσεις.

Η Κλειώ Οθωναίου είναι ταλαντούχα ηθοποιός, με σωστά αντανακλαστικά, ωραία φωνή και σωματική εμμέλεια. Διαθέτει εσωτερική τεχνική και αξιόλογους αυτοματισμούς. Μια απόπειρα του Κιμούλη, στιγμές στιγμές να αποστασιοποιείται και να γίνεται παρατηρητής και του εαυτού της, υποκριτικά σαφώς εξπρεσιονιστική, βρήκε στο πρόσωπό της περισσότερο από τον συμπαίκτη της ανταπόκριση.

Το έργο παίχτηκε στον κάτω χώρο του θεάτρου του Γιώργου Αρμένη, χώρο πολύ κατάλληλο (κυκλικό) για θέατρο ατμόσφαιρας και εγγύτητας.