Ο ξυνός λόγος

ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΔΙΟΝΥΣΙΑ, ΟΙ ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ
ΟΙ ΑΦΙΕΡΩΜΕΝΕΣ ΣΤΟ ΔΡΑΜΑ, ΣΥΝΕΠΙΠΤΑΝ ΜΕ
ΤΗΝ ΕΑΡΙΝΗ ΙΣΗΜΕΡΙΑ, ΣΤΑ ΜΕΣΑ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΙΝΟΥ
ΜΑΡΤΙΟΥ, ΠΡΑΓΜΑ ΠΟΥ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΠΩΣ Η ΗΜΕΡΑ ΚΑΙ
Η ΝΥΧΤΑ ΔΙΑΡΚΟΥΣΑΝ Η ΚΑΘΕΜΙΑ ΕΝΑ ΔΩΔΕΚΑΩΡΟ
Αν λογαριάσει κανείς πως κάθε ποιητής διαγωνιζόταν με μια τετραλογία, τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό δράμα, θα πρέπει να υποθέσουμε πως τα τέσσερα δράματα παιζόμενα εν σειρά διαρκούσαν ένα δωδεκάωρο, περίπου τρεις ώρες το καθένα. Αν υπολογίσει κανείς επίσης τον αριθμό των στίχων και το δεδομένο ότι πολλοί στίχοι, όλα τα στάσιμα του Χορού, οι κομμοί, οι μονωδίες και οι διωδίες ήταν «μελισμένος λόγος», μουσική, τότε πράγματι και με τη σημερινή αίσθηση του χρόνου, κάθε τραγωδία και κάθε σατυρικό δράμα τόσο χρόνο, ένα τρίωρο, χρειάζονται για να αναπαρασταθούν.

Ένα εσωτερικό πάντως στοιχείο των έργων αυτών έχει να κάνει με την εμφανέστατη ταύτιση των δρώμενων με τον φυσικό χρόνο ή, αν θέλετε, με τον χρόνο των θεατών, δηλαδή τον χρόνο που βιώνει ο θεατής ως υποκείμενος στον κυκλικό ηλιακό χρόνο. Πράγματι πολλές τραγωδίες από τις σωζόμενες ξεκινούν με προλόγους ή με παρόδους του Χορού όπου ο υποκριτής ή ο Χορός αναφέρονται ρητά στον ήλιο που ανατέλλει.

Το θέατρο έχει αυτή την ερεθιστική ιδιαιτερότητα, τα πάντα που αφηγείται γίνονται «τώρα εδώ»

Τα πρόσωπα, με το πρόσχημα ενός ονείρου, ενός εφιάλτη, της αναμονής κάποιου, και ο Χορός χαιρετίζοντας τον ανατέλλοντα ήλιο πιστοποιούν πως τα δράματα αυτά αλλά και κάποιες κωμωδίες του Αριστοφάνη ήταν πρώτα στη σειρά και ως εκ τούτου άρχιζε η παράσταση με την ανατολή του ήλιου.

Στην «Αντιγόνη» ο Χορός στην πάροδο χαιρετίζει την ανατολή του ήλιου, της ημέρας που ξημερώνει μετά την ήττα των Αργείων και του Πολυνείκη. Αλλά και στον Πρόλογο, η συνάντηση Αντιγόνης και Ισμήνης σαφώς, αφού προηγείται της παρόδου, γίνεται ξημερώματα, σχεδόν στα σκοτεινά, μόλις δηλαδή ο κήρυκας (ο ντελάλης) έχει επικηρύξει κατά τη διαταγή του Κρέοντα τον ηττημένο αδελφό αφήνοντάς τον άταφο. Άρα, ξημερώματα, όπως αργότερα βεβαιώνει ο φύλακας, ακόμη μισοσκόταδο, η Αντιγόνη προβαίνει στην πρώτη ταφή.

Στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή, ο Παιδαγωγός με τον Ορέστη και τον Πυλάδη μπαίνουν κρυφά στις Μυκήνες ξημερώματα, πράγμα που δηλώνεται ρητά, όταν ο Παιδαγωγός φεύγοντας για να πραγματοποιήσουν το δόλιο σχέδιό τους αναφέρεται στις εωθινές φωνές των πουλιών μόλις η μέλαινα ευφρόνη (η μαύρη νύχτα) έχει σβήσει. Εξάλλου αμέσως μετά και η Ηλέκτρα το Αγνόν φάος, το καθάριο φως της αυγής, χαιρετίζει θρηνώντας. Αλλά και στον «Αγαμέμνονα», το πρώτο δράμα της τριλογίας της «Ορέστειας», ο φύλακας που στη στέγη των ανακτόρων καιροφυλακτεί πότε θα φτάσει το μήνυμα της φρυκτωρίας, το πύρινο μαντάτο από την Τροία που ειδοποιεί πως η άλωση επετεύχθη ξημερώματα (πώς αλλιώς), βλέπει την πυρά από το βουνό έξω από το Άργος τελευταία κορυφογραμμή της πύρινης σκυταλοδρομίας.

Στην «Ιφιγένεια την εν Ταύροις» και οι δύο φίλοι, Ορέστης και Πυλάδης, ξημερώματα διεισδύουν στη χώρα των Ταύρων και φτάνουν για να κατοπτεύσουν τον ναό της Αρτέμιδος ώς την καρδιά της πόλης, αλλά και η Ιφιγένεια αμέσως μετά στον ήλιο που ανατέλλει βγαίνει για να ξορκίσει τα νυχτερινά δυσοίωνα όνειρά της που θα αποδειχτούν ευοίωνα!!

Και στις σοφόκλειες «Τραχίνιες», ο Χορός τον «Ήλιο, τον ήλιο καλεί» στην Πάροδο.

Αλλά και στις κωμωδίες του Αριστοφάνη, οι ήρωες ξημερώματα προλογίζουν το δράμα. Η Λυσιστράτη άφεγγα περιμένει με ανυπομονησία τις φιλενάδες της και η Πραξαγόρα στις «Εκκλησιάζουσες» εμφανίζεται κρατώντας φανάρι και σ΄ αυτό και σε ό,τι αυτό βλέπει κρύφιο απευθύνεται. Ο Δικαιόπολις των «Αχαρνέων» πρωί πρωί έχει πιάσει θέση στην Πνύκα περιμένοντας την έναρξη της συνέλευσης της Εκκλησίας του Δήμου και αγανακτεί που ούτε πολίτες ούτε οι αρχές έχουν ξυπνήσει ακόμα. Αλλά και ο Μνησίλοχος, ο συγγενής του Ευριπίδη και ο ποιητής ξημερώματα καταστρώνουν το σχέδιο πώς ο πρώτος ντυμένος γυναίκα θα διεισδύσει στον αποκλειστικά άσυλο γυναικείο χώρο που διεξάγονται τα Θεσμοφόρια. Πρωινιάτικα ο Χορός των Σφηκών- δικαστών έρχεται να ξυπνήσει τον δικομανή Φιλοκλέωνα, να πάνε να δικάσουν στην Ηλιαία. Και στις «Νεφέλες» η σκηνή βρίσκει τους δύο ήρωες, πατέρα και γιο, στα στρώματα, ο ένας να ξαγρυπνά υπολογίζοντας τα χρέη του και ο άλλος να ονειρεύεται τα ωραία άλογα και τα στοιχήματα στον Ιππόδρομο.

Αν αναφέρομαι σ΄ όλα αυτά είναι για να τονίσω την εμμονή των τραγικών, όταν κληρώνονταν να παρουσιάσουν το έργο τους πρώτο, γνοιάζονταν να δημιουργήσουν μια ιδιότυπη και ενδιαφέρουσα ταύτιση του χρόνου του θεατρικού μύθου με τον χρόνο της πραγματικότητας. Το θέατρο έχει αυτή την ερεθιστική ιδιαιτερότητα, τα πάντα που αφηγείται γίνονται «τώρα εδώ». Το πατάρι της σκηνής, το λογείον του αρχαίου θεάτρου, είναι ο χώρος όπου τα δρώμενα γίνονται παροντικά, έστω κι αν αφηγούνται παλιές ιστορίες.

Έτσι, η ταύτιση με την έναρξη της θεατρικής μέθεξης του χρόνου των δρώντων επί σκηνής προσώπων με τον χρόνο των πολιτών του άστεως λειτουργούσε σχεδόν ομοιοπαθητικά. Αν μάλιστα αναλογιστεί κανείς πως ο προσανατολισμός του θεάτρου του Διονύσου είναι τέτοιος (αφαιρέστε, παρακαλώ, τα σημερινά κτίσματα), ώστε οι θεατές πίσω από τη σκηνή να έχουν οπτική επαφή με τον Υμηττό απ΄ όπου ανέτελλε ο ήλιος· όταν εκείνη την αυγή ο Χορός της «Αντιγόνης» χαιρέτιζε την «ακτίνα αελίου», οι Αθηναίοι, ακολουθώντας το χορικό μέλος, αντίκρυζαν να βγαίνει από τον «Τρελό» ο ήλιος του Μαρτίου.