Ημερολόγιο Συνόρων Ροκ και κροτίδες στο Σαράγεβο

LΙΝΚ:

www.gkapllani.com

ΟΙ ΕΘΝΙΚΙΣΜΟΙ ανεβαίνουν, ο θρησκευτικός φανατισμός ανεβαίνει, η τιμή του πετρελαίου ανεβαίνει, η θερμοκρασία του πλανήτη ανεβαίνει- απειλώντας να μας λειώσει, σαν το παγωτό στα χέρια ενός παιδιού το καλοκαίρι-, αλλά ο Άγιος Βασίλης δεν χαμπαρίζει. Καλώς έγραψε πρόσφατα ο Ιταλός συγγραφέας Κλάουντιο Μάγκρις ότι ένας τέτοιος Άγιος Βασίλης έχει σβήσει κάθε ίχνος μελαγχολίας που θα έπρεπε να φέρουν τα Χριστούγεννα. Είναι τρομακτικά χαρούμενος αυτός ο Άγιος Βασίλης…

Ο Άγιος Βασίλης στο Σαράγεβο.
Έναν τέτοιο τρομακτικά χαρούμενο Άγιο Βασίλη βρήκα σε διαφήμιση και στο Σαράγεβο. Είχε ένα ύφος που μου θύμισε εκείνο του καλού στρατιώτη Σβέικ, όπως τον έχω στο μυαλό μου. Στεκόταν εκεί (ο Άγιος Βασίλης της διαφήμισης εννοώ), στις όχθες του ποταμού Μιλγιάτσκα, που διασχίζει το Σαράγεβο. Στα δεξιά του βρισκόταν η Λατινική γέφυρα (η Latinska cuprija), όπου το 1914 ο Σέρβος Γαβριήλ Πρίνσιπ την άναψε στον Αυστριακό αρχιδούκα Φερδινάνδο, σημειώνοντας έτσι την έναρξη του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αριστερά του, κοντά στον ξενοδοχείο «Ηoliday Ιnn», μια άλλη γέφυρα: η Vrdanja, όπου τον Μάρτιο του 1992, οι ελεύθεροι σκοπευτές, «παλικάρια» των Μλάντις και Κάραζιτς, δολοφόνησαν δύο γυναίκες που διαδήλωναν μαζί με άλλους χιλιάδες κατοίκους του Σαράγεβο υπέρ της ειρήνης. Οι δολοφονίες πάνω στη γέφυρα Vrdanja σημείωσαν την έναρξη του τελευταίου πολέμου του 20ού αιώνα στην Ευρώπη. Οι πόλεμοι του 20ού αιώνα στην Ευρώπη άρχισαν και τελείωσαν στα Βαλκάνια. Οι πόλεμοι στα Βαλκάνια είναι συνδεδεμένοι, πάντα, με κάποια γέφυρα και ένα ποτάμι.

Μake business not war. Ο Άγιος Βασίλης, λοιπόν, στέκεται ανάμεσα στις δύο γέφυρες, τρομακτικά χαρούμενος, με ένα μπουκάλι Coca-cola στο χέρι. «Το καλύτερο δώρο είσαι εσύ», λέει σε κάποιον, άγνωστο σε ποιον. Το επισημαίνω στον Μλάντε, έναν Σέρβο από το Σαράγεβο. Ο Μλάντε δεν εγκατέλειψε το Σαράγεβο στον πόλεμο. Πολέμησε ενάντια σε αυτούς που σφυροκοπούσαν την πόλη με οβίδες επί τέσσερα χρόνια, Σέρβοι και εκείνοι σαν και αυτόν. Το καλύτερο δώρο που θα μπορούσε να φέρει ο Άγιος Βασίλης σε αυτά τα μέρη, λέει, είναι δουλειές για τους νέους. Μόνο η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να θεραπεύσει το μίσος και τις πληγές των πολέμων. Αυτό είναι το πρόβλημα. Εδώ οι μνήμες των πολέμων αφθονούν, ενώ οι ευκαιρίες για εργασία είναι λιγοστές. Στα Σκόπια η ανεργία φθάνει το 40%, στην Πρίστινα 60%, στο Βελιγράδι 40%, στο Σαράγεβο 50%. Με τέτοια ανεργία, κανείς δεν μπορεί να φέρει τη συμφιλίωση και να θεραπεύσει τα μίση. Ούτε ένας τρομακτικά χαρούμενος Άγιος Βασίλης, στις όχθες του ποταμού Μιλγιάτσκα.

Κροτίδες σαν οβίδες. Στις πόλεις όπου σαρώνει η ανεργία και η φτώχεια, τα Χριστούγεννα συνήθως γίνεται χαμός από κροτίδες. Αν θέλετε να διαπιστώσετε τον βαθμό της ανεργίας σε μια πόλη ή μια συνοικία, τότε μετρήστε τους κρότους των κροτίδων. Στην πλούσια Ευρώπη οι πόλεις όπου γίνεται χαμός από κροτίδες τα Χριστούγεννα είναι η Νάπολι στην Ιταλία και τα προάστια του Παρισιού στη Γαλλία. (Μπορεί να υπάρχει κάποια εξαίρεση στον κανόνα, αλλά έτσι πάει περίπου). Η μόδα των κροτίδων έφθασε και στα Δυτικά Βαλκάνια. Μαζί με τα κινέζικα μαγαζιά, που τις πωλούν φθηνά.

Τα παιδιά στην Πρίστινα, τα Σκόπια, το Σαράγεβο αγοράζουν πολλές κροτίδες τα Χριστούγεννα και την Πρωτοχρονιά. Για να κάνουν όσο γίνεται περισσότερο θόρυβο. Τις σκάνε παντού. Στις κεντρικές πλατείες, σε δρομάκια, κοντά σε τζαμιά και εκκλησίες. Είναι παράλογο να ακούς να σκάνε τόσες πολλές κροτίδες στο Σαράγεβο. Ο θόρυβος που βγάζουν θυμίζει εκείνο των χειροβομβίδων. Σε μια πόλη που έχει βομβαρδιστεί επί τέσσερα χρόνια, ο βόμβος των κροτίδων μοιάζει με μακάβριο αστείο. Τα παιδιά που τις πετάνε τα βράδια, στη λεωφόρο Στρατάρχου Τίτου (ο μοναδικός δρόμος στο Σαράγεβο που δεν άλλαξε όνομα μετά το 1991), έχουν γεννηθεί μετά τον πόλεμο. Ανάβουν τις κροτίδες τους στην «Άσβεστη φλόγα», στο μνημείο που συμβολίζει τη συνύπαρξη των λαών της πρώην Γιουγκοσλαβίας, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η Γιουγκοσλαβία διαλύθηκε, οι λαοί που την αποτελούσαν δεν μιλιούνται πια. Τώρα, στη φλόγα που συμβόλιζε την ένωσή τους, ζεσταίνονται οι άστεγοι και ανάβουν τις κροτίδες τους τα παιδιά του Σαράγεβο. Και πάλι ο Μλάντε χαμογελά πικρά. «Τα παιδιά των πλουσίων διασκεδάζουν με skate board. Τα παιδιά των φτωχών με κροτίδες», λέει.

Κάφα ή κάχφα. Αυτά τα μικρά παιδιά, οι γονείς των οποίων έζησαν κάποτε μαζί και μιλούσαν μια κοινή γλώσσα, διδάσκονται σήμερα, σε ξεχωριστά σχολεία, ότι οι γλώσσες που μιλούν είναι διαφορετικές. Διδάσκονται ότι έχουν διαφορετική ταυτότητα από αυτήν του γείτονά τους. Εάν θέλετε να δείτε σε τι βαθμό μισαλλοδοξίας και τρέλας μπορεί να φθάσει το ανθρώπινο ον, τότε κάντε ένα ταξίδι στα Δυτικά Βαλκάνια. Στην Κροατία, λέει ο Μλάντε, όταν προβλήθηκε η πρώτη σερβική ταινία, μετά τον πόλεμο, έβαλαν υπότιτλους. Είναι σαν να βάλεις αγγλικούς υπότιτλους σε αμερικανική ταινία. Άρχισαν να γελάνε όλοι οι θεατές, ακόμη και οι εθνικιστές. Στη Βοσνία, Βοσνιομουσουλμάνοι και Βοσνιοσέρβοι έχουν βαλθεί να φτιάξουν τις δικές τους, διαφορετικές, γλώσσες. Για να δείξουν τη διαφορά τους από τους άλλους, οι Σέρβοι στη Ρεπούμπλικα Σέρπσκα επέβαλλαν το 1996 το κυριλλικό αλφάβητο, κυνηγώντας αγρίως κάθε λατινική επιγραφή. Ακόμη και το «sex shop» έπρεπε να γραφτεί με κυριλλικούς χαρακτήρες. Μέχρι που είδαν ότι το σύστημα δεν λειτουργούσε και επέτρεψαν ξανά τη χρήση του λατινικού αλφαβήτου. Ψάχνοντας λίγο περισσότερο τα πράγματα, ανακαλύπτεις ότι ο πόλεμος γίνεται για ένα-χ. Οι Σέρβοι λένε τον καφέ «κάφα». Οι Μουσουλμάνοι, μετά τον πόλεμο, επέβαλλαν τον «κάχφα». Προσέθεσαν δηλαδή ένα χ για να εξασφαλίσουν τη διαφορά μεταξύ των γλωσσών! Για ένα-χ βρίσκεις τον μπελά σου από έναν Σέρβο ή Μουσουλμάνο εθνικιστή, λέει ο Μλάντε. Αν και οι δυο φτιάχνουν και πίνουν τον ίδιο καφέ. Στη Βοσνία, στην καρδιά των Βαλκανίων, αγγίζεις την τρέλα των Βαλκανίων. Αγγίζεις την κατάρα τους, που δεν είναι η διαφορά αλλά η αβάσταχτη ομοιότητα. Τόσο αβάσταχτη που πρέπει να επιβάλεις τη διαφορά εκεί όπου δεν υπάρχει…

Τραγουδώντας ροκ. Τα βράδια όμως στα μπαρ, οι νέοι του Σαράγεβο- Μουσουλμάνοι, Σέρβοι, Κροάτες- παθιάζονται με τους στοίχους των Βijelo Dugme. Της ροκ μπάντας που ίδρυσε ο Γκόραν Μπρέγκοβιτς και διαλύθηκε πριν από τη διάλυση της Γιουγκοσλαβίας. Τα τραγούδια της τα ακούν σήμερα τα παιδιά της διαλυμένης Γιουγκοσλαβίας. Τραγουδούν τους ίδιους στοίχους, στην ίδια γλώσσα, αν και το πρωί στα σχολεία διδάσκονται ότι μιλούν διαφορετικές γλώσσες… «Ονειρεύομαι μια μέρα τα παιδιά μας να αναρωτηθούν: γιατί οι γονείς μας ήταν τόσο χαζοί;» λέει ο Μλάντε. Το μπαρ που καθόμαστε στην Στρατάρχου Τίτου πλημμυρίζει από τους ήχους της επιτυχίας των Βijelo Dugme: «Αko mozes zaboravi». «Αν γίνεται να ξεχάσεις», μεταφράζεται… Πόσες γενιές όμως θα χρειαστούν για να ξεχαστούν οι κρότοι του πολέμου εδώ πέρα;