Αριστερά με λογισμό και μ΄ όνειρο

ΕΧΟΥΝ ΗΔΗ ΠΕΡΑΣΕΙ ΤΡΙΑΜΙΣΙ ΧΡΟΝΙΑ ΧΩΡΙΣ ΤΟΝ ΦΙΛΙΠΠΟ ΗΛΙΟΥ ΚΑΙ Η ΠΑΡΟΥΣΙΑ
ΤΟΥ ΠΑΡΑΜΕΝΕΙ ΟΛΟΖΩΝΤΑΝΗ ΩΣ ΠΡΟΣ ΤΙΣ ΔΥΟ ΒΑΣΙΚΕΣ ΙΔΙΟΤΗΤΕΣ ΠΟΥ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΕ, ΜΕ ΑΔΙΑΠΡΑΓΜΑΤΕΥΤΗ ΣΥΝΕΠΕΙΑ, ΤΟΥ ΡΗΞΙΚΕΛΕΥΘΟΥ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΑΤΑΛΑΝΤΕΥΤΟΥ (ΑΛΛΑ ΚΡΙΤΙΚΟΥ) ΑΡΙΣΤΕΡΟΥ- ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΗ ΠΟΥ ΥΠΗΡΕΤΗΣΕ ΜΙΑ ΒΑΣΙΚΗ ΑΡΧΗ: «ΣΤΑ ΘΕΜΕΛΙΩΔΗ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΝΘΡΩΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΦΘΕΙ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΚΑΙΩΜΑ ΝΑ ΓΝΩΡΙΖΕΙ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ»
Οι δύο αυτές ιδιότητες του Φ. Ηλιού- του ενεργού πολίτη και του ακούραστου ερευνητή- αναδεικνύονται με τον καλύτερο τρόπο από τον ογκώδη τόμο Ψηφίδες ιστορίας και πολιτικής του εικοστού αιώνα , στον οποίο περιλαμβάνονται, ταξινομημένα σε 12 διακριτές ενότητες, 87 κείμενα, από μικρές συνεντεύξεις έως εκτενή δοκίμια, κατά κανόνα διάσπαρτες και δυσεύρετες πλέον δημοσιεύσεις. Πρόκειται για το τρίτο βιβλίο του Φ. Ηλιού που κυκλοφορεί μετά τον θάνατό του, με την επιμέλεια (όπως και τα δύο προηγούμενα)

των αγαπημένων μαθητών- συνεργατών του Α. Ματθαίου, Στρ. Μπουρνάζου και Π. Πολέμη. Είχαν προηγηθεί Ο ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος (Θεμέλιο- ΑΣΚΙ, 2005)το μόνο που πρόλαβε, εν μέρει, να επιμεληθεί και ο ίδιος- και οι Ιστορίες του ελληνικού βιβλίου (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2006), στο οποίο συγκεντρώθηκαν τα βιβλιολογικά του μελετήματα, ένας κλάδος της ιστορικής έρευνας στον οποίο ο Φ. Ηλιού είχε αφιερωθεί από την πρώτη μεταπτυχιακή του εργασία το 1965 και τον οποίο συνέχισε να υπηρετεί έως τον θάνατό του, συμβάλλοντας καθοριστικά στη διαμόρφωσή του.

Κομμουνισμός
Στις Ψηφίδες…έχει συγκεντρωθεί ο κύριος όγκος από τα υπόλοιπα δημοσιεύματα του Φ. Ηλιού, τα οποία έχουν ως κεντρικό πυλώνα την ιστορία και τις ιστοριογραφίες του ελληνικού κομμουνισμού. Πρόκειται για ένα εντυπωσιακό πανόραμα επιμέρους προσεγγίσεων οι οποίες διατρέχουν τα περισσότερα κείμενα του βιβλίου και όχι μόνο όσα έχουν ενταχθεί στην ομότιτλη ενότητα (σελ. 223-292). Έτσι, απόλυτα συνυφασμένα με την ιστορία του ελληνικού κομμουνισμού είναι τα δύο άρθρα που αναφέρονται στην εμπειρία της Μακρονήσου (σελ.

293-316), τα τρία κείμενα που αφορούν την Επιθεώρηση Τέχνης (σελ.

317-340) καθώς και οι έξι παρεμβάσεις που σκιαγραφούν τη συγκρότηση και τη λειτουργία των Αρχείων Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας (ΑΣΚΙ), ενός ζωντανού ερευνητικού θεσμού στον οποίο ο Φ. Ηλιού αφιερώθηκε σχεδόν ολοκληρωτικά κατά τα τελευταία 12 χρόνια της ζωής του (σελ. 381-

410). Το ζήτημα της ανοιχτής πρόσβασης και της ερευνητικής αξιοποίησης των κομμουνιστικών αρχείων αποτελούσε άλλωστε για τον Φ. Ηλιού την απαραίτητη προϋπόθεση για να πάψει η ιστορία του αριστερού κινήματος να αντιμετωπίζεται ως «θεραπαινίδα σκοπιμοτήτων».

Στην ίδια προβληματική εντάσσονται και οι αναλύσεις που αναφέρονται στις ιδεολογικές χρήσεις της ιστορίας (σελ. 195-222), έναν όρο τον οποίο πρώτος εισηγήθηκε ο Φ. Ηλιού το 1976, σχολιάζοντας τη διαμάχη ΚορδάτουΖεύγου σχετικά με τη μαρξιστική ανάλυση της Επανάστασης του 1821. Η εκ των πραγμάτων δυσχερής και εν πολλοίς αντιφατική σύζευξη της κομματικής στράτευσης με την απροκατάληπτη ιστορική έρευνα βρίσκεται επίσης στο επίκεντρο των μελετημάτων που σκιαγραφούν τις προσωπικές διαδρομές (ή τις κρίσιμες στιγμές) διανοουμένων της Κομμουνιστικής Αριστεράς, όπως ο Δημήτρης Γληνός, στον οποίο είναι αφιερωμένη μια ξεχωριστή ενότητα (σελ. 115-194), ο Νίκος Σβορώνος, ο Σεραφείμ Μάξιμος, ο Μιλτιάδης Πορφυρογένης, η Φούλα Χατζηδάκη, ο Κώστας Κουλουφάκος κ.ά. Η μορφή του στρατευμένου διανοουμένου ο οποίος,

Φίλιππος Ηλιού

ΨΗΦΙΔΕΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΤΟΥ ΕΙΚΟΣΤΟΥ ΑΙΩΝΑ

ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΦΡΟΝΤΙΔΑ: ΑΝΝΑ ΜΑΤΘΑΙΟΥ, ΣΤΡΑΤΗΣ ΜΠΟΥΡΝΑΖΟΣ, ΠΟΠΗ ΠΟΛΕΜΗ, ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ 2007, ΣΕΛ. 598,
ΤΙΜΗ: 30 ΕΥΡΩ

ακροβατώντας σε ένα τεντωμένο σκοινί, προσπαθεί να διατηρήσει την πίστη του αλλά και τη νηφαλιότητά του αποτελεί το δύσκολο πρότυπο που κυνηγά ο Φ. Ηλιού. Και αν τα ζητήματα αυτά έχουν εκτενώς αναλυθεί στη διεθνή βιβλιογραφία, για την ιστορία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος αποτελούν ακόμη μια σχεδόν άγραφη σελίδα. Η συνάφεια των πολυάριθμων επιμέρους προσεγγίσεων είναι αναπόφευκτο να οδηγεί ορισμένες φορές σε επικαλύψεις (ή και επαναλήψεις), τις οποίες οι επιμελητές της έκδοσης δεν θα μπορούσαν να αναιρέσουν, χωρίς δραστική παρέμβαση στα κείμενα. Ίσως, μια ελαφρώς διαφορετική ταξινόμηση και μερικές σύντομες σημειώσεις, που θα υποδείκνυαν αυτές τις επικαλύψεις, να υποβοηθούσαν τον αναγνώστη, ώστε να προσεγγίσει καλύτερα την αλληλουχία των κειμένων.

Εθνικισμός
Τις Ψηφίδες… συμπληρώνουν ορισμένα κείμενα- παρεμβάσεις του Φ. Ηλιού για θέματα πολιτικής συγκυρίας, αποσπασματικές μαρτυρίες από μια διαχρονικά έντονη πολιτική, κομματική και κοινωνική παρουσία, τα οποία και προτάσσονται στον τόμο ως είδος εισαγωγής (σελ.

1-114). Από τα κείμενα αυτά αξίζει να ιδιαίτερα να επισημανθούν εκείνα που αναφέρονται στην έξαρση του εθνικισμού στις αρχές της δεκαετίας του ΄90 με αφορμή τον «νεομακεδονικό αγώνα». Στα κείμενα αυτά η πολιτική επικαιρότητα συναρτάται άμεσα με την ιστορία, η ιδεολογική χρήση της οποίας αποτελούσε (και αποτελεί) το κύριο όπλο του κυρίαρχου εθνικιστικού λόγου, με εμφανή σήμερα πλέον τα αδιέξοδα όσον αφορά το όνομα της (ακατονόμαστης) όμορης χώρας. Ορισμένοι (που θα μπορούσε να τους προσδιορίσει κανείς με πολλούς τρόπους) «βρίσκουν πάντα κάποιον λόγο εθνικό για να μη μας αφήσουν (τους ιστορικούς) να κάνουμε τη δουλειά μας», έλεγε ο Κ.Θ. Δημαράς που μαζί με τον Ν. Σβορώνο αποτελούσαν σταθερό πόλο αναφοράς για τον Φίλιππο Ηλιού. Διαπίστωση εντυπωσιακά επίκαιρη και στις μέρες μας.