Επιφυλλίδα

Από τον Ντεριντά στο ντιριντάχτα

Δεν αντιδικεί κανείς με τους πεθαμένους ούτε τους κατακρίνει. Όταν όμως η δημόσια συμπεριφορά τους δημιούργησε ένα «σύμπτωμα», που ταλανίζει, ενώ οι ίδιοι έχουν «φύγει», χάρη στους αντιγραφείς και στους μιμητές που βρήκε, τον κοινωνικό βίο μιας χώρας, δεν γίνεται να μην αναφερθείς σ΄ αυτούς. Αναδιφώντας ντοκουμέντα και μαρτυρίες της περασμένης δεκαετίας, στέκομαι στη διαφήμιση μιας τηλεοπτικής εκπομπής της δημοσιογράφου Μαλβίνας Κάραλη, που η ίδια τη συνόδευε με το κείμενο που ακολουθεί: «Θέλει κονέξια και κόμη η ειδησιοφωνία. Μικρά μου ξώχαρα, κάθε μέρα η Μαλβίνα Ηostess θα παραλαμβάνει τους δυσοίωνους και θα μπριφάρει ειδήσεις καθημερινές, επί παλαιοτέρω, αλλά και αποκλειστικές (έχει κονέξια αυτή και μαθαίνει). Φακάτοι μου Έλληνες, νοικοκυροκόριτσα, ανάφτρες και μπριόζοι, χάνετε λούσα αν δεν τη δείτε (φέτος μιλάει και Αστοριανά). Αγαθοκουτρούλες, Μπόσηδες, Μινιστέρια, όλοι θα πάρουν με τη σειρά τους. Φίλε θεατή, χώστες κι εσύ μαζί με τη Ηostess σου κι ώσπου να συναντηθείτε γκουντ λακ και μη γκουντουλάκ». Με βαθύτατη λύπη η επιφυλλίδα αυτή προτείνει ένα πρόβλημα, δεν στηλιτεύει. Η Μαλβίνα Κάραλη ορκιζόταν στον Γιώργο Χειμωνά, λάτρευε τη Λούλα Αναγνωστάκη, είχε ψωμοτύρι τον Ντεριντά και άλλους συγγραφείς αλλά και μια σπάνια αίσθηση του χιούμορ. Μπαίνοντας σ΄ ένα κέντρο όπου τραγουδούσε, στα μέσα της δεκαετίας του ΄60 (αν καλά θυμάμαι), στη Θεσσαλονίκη, μαζί με τον Βασίλη Βασιλικό, του απευθύνεται από το πάλκο φωνάζοντας: «Βασίλη, από τον Ντεριντά στο ντιριντάχτα». Αυτή ομολογουμένως η συναρπαστική γυναίκα πέθανε και παρά τον θόρυβο που δημιουργούσε όσο ζούσε, είναι σα να μην έχει υπάρξει- εννοώ καλλιτεχνικά (είχε γράψει και λογοτεχνία). Θα ήταν άδικο για όλους να συμπεράνουμε ότι δικαιολογείται να θορυβούν και μάλιστα με αμετροέπεια, προκλητικά και, συχνά, χυδαία, ενόσω ζούνε, όσοι μπορούν βάσιμα να υπολογίζουν σε μια οποιαδήποτε επιβίωση. Όπως θα βοηθούσε να διατηρούν μια μεσότητα στη συμπεριφορά τους όσοι με το πρόσχημα (αφού είναι βέβαιο πως θα εξαφανιστούν) της μη θνησιγενούς ιδιοφυΐας τους κακοποιούν τη γλώσσα κακοποιώντας τους άλλους.

Όσοι στραμπουλίζουν και κακοποιούν τη γλώσσα δεν αντιλαμβάνονται (ή μάλλον κάνουν ότι δεν αντιλαμβάνονται) κάτι πάρα πολύ απλό: ότι η γλώσσα είναι κάτι που του ανήκουμε, δεν μας ανήκει. Μια Τράπεζα, πες καλύτερα, που μας δεσμεύει να υπάρχουμε τόσο οι άλλοι όσο και μεις με βάση τις καταθέσεις που της έχουν γίνει- πάει και τελείωσε. Οι αρχαίοι τραγικοί, ο Θερβάντες, ο Σαίξπηρ, ο Μπαλζάκ, ο Πούσκιν, εκατοντάδες συγγραφείς με τα έργα τους, υπέγραψαν πρώτιστα μια συνθήκη που δεν μπορεί να την παραβεί κανείς ατιμώρητα. Δημιούργησαν τους όρους ώστε να μην μπορείς να χρησιμοποιήσεις, όπως σου καπνίσει τη δική τους πρώτη ύλη, που είναι οι λέξεις. Θα μπορούσες αναμφισβήτητα να εμπορεύεσαι ή να κακοποιείς τη γλώσσα αν ήταν ένα κτήμα που το είχες δημιουργήσει ο ίδιος. Κάτι ανάλογο δεν ίσχυσε και καθώς φαίνεται δεν θα ισχύσει ποτέ.

Το ακόμη πιο τρομερό, ωστόσο, είναι όταν σκέφτεσαι πως μια συμπεριφορά που θα την απέκλειε κανείς για τους οικείους του (όπως αυτή της κακοποίησης της γλώσσας), την οργανώνει με τρόπο ώστε οι άλλοι να τη διεκδικούν ως προνόμιο και ελευθερία τους. Τι γίνεται μ΄ ένα πολύ γνωστό πρόσωπο (πολιτικό, καλλιτέχνη, δημοσιογράφο) που χωρίς βέβαια να το ομολογεί αναγνωρίζει με τις ιδιωτικές του επιλογές ως καταστροφική τη δημόσιά του συμπεριφορά, αλλά αδυνατεί κανείς να του το προσάψει γιατί τα «προσωπικά δεδομένα» είναι σεβαστά. Βέβαια έχει αποδειχθεί ότι δεν υπάρχει επικερδέστερη επιχείρηση από το να ταυτίζεις την καταγγελία που μπορεί να σου γίνει για τον γλωσσικό ακρωτηριασμό που πραγματοποιείς, με την έλλειψη ελευθερίας. Να διαμαρτύρεσαι δηλαδή ότι απειλείται η ελευθερία γιατί δεν μπορείς να καταστρέψεις τους άλλους. Αν μέσα σε μιαν αντίστοιχη συνθήκη τολμήσεις να υπογραμμίσεις το «αγαπάτε αλλήλους» ως προοδευτικό και το «φακάτοι μου Έλληνες, νοικοκυροκόριτσα, ανάφτρες και μπριόζοι» ως οπισθοδρομικό, κινδυνεύεις να γίνεις καταγέλαστος. Ωστόσο η διαφορά δεν είναι η αντίθεσή τους ανάμεσα στις λέξεις, το γούστο ή και το περιεχόμενο ακόμη. Είναι ότι η ρήση «αγαπάτε αλλήλους» αναδεικνύεται σωτήρια τόσο στον ιδιωτικό όσο και στον δημόσιο χώρο. Ενώ το «φακάτοι και μπριόζοι» μπορεί να σταθεί μόνο κουτσά στραβά και με τα χίλια ζόρια μόνο σ΄ έναν απολύτως ύποπτο δημόσιο χώρο.

Ο Θανάσης Θ. Νιάρχος είναι ποιητής, συνεκδότης τους περιοδικού «Η λέξη»