Ξορκίζοντας τη σαπίλα

ΠΡΙΝ ΑΠΟ 25 ΟΛΟΚΛΗΡΑ ΧΡΟΝΙΑ ΣΤΗΝ ΤΟΤΕ
ΣΤΗΛΗ ΜΟΥ «ΠΛΑΓΙΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΤΟΥ
ΠΟΡΦΥΡΙΟΥ» ΕΙΧΑ ΣΥΝΤΑΞΕΙ ΤΟ ΠΑΡΑΚΑΤΩ
ΣΧΟΛΙΟ-ΕΓΚΩΜΙΟ ΜΕ ΤΙΤΛΟ «ΕΝΑΣ ΠΟΙΗΤΗΣ
ΤΩΝ ΤΡΙΟΔΩΝ»
«Αν τον συναντήσετε μην τον προσπερνάτε. Εκεί στα Ιλίσια πρωί-απόγευμα, χειμώνα-καλοκαίρι. Ένας γεράκος οδοκαθαριστής. Ένας σημαντικός συμπολίτης. Η υπηρεσία του είναι ανεξάρτητη.

Περνάει ύστερα από τα απορριμματοφόρα· δουλειά του η λεπτομέρεια, ό,τι δεν είναι χοντρικό, χαρτάκια στις γωνίες, τενεκεδάκια στα παρκάκια, σκόνη στα πεζοδρόμια, βουλωμένα ρείθρα υπονόμων. Κινεί ένα μικρό βυτίο πάνω σε τροχούς, κρατεί ένα μικρό φαράσι και μια σκούπα. Δεν αφήνει γωνιά άψαχτη. Περνά και παστρεύει. Κάπου κάπου κάθεται σε μια σκάλα, σ΄ ένα πεζούλι για να ξεκουραστεί. Ήμουνα νιος όταν τον πρωτοείδα και κοντεύω να γεράσω και ήταν πάντα γέρος. Συνεχίζει το ίδιο πάντα σχολαστικός. Σχολαστικός και εραστής της ομορφιάς. Κάθε πρωί, χειμώνα-καλοκαίρι, σ΄ ένα πλαστικό ανθοδοχείο που έχει δέσει στο χερούλι του καροτσιού, με περισσή αγάπη, έχει τοποθετήσει φρεσκοκομμένα λουλούδια της εποχής. Περνάς και νομίζεις πως έχουν ανθίσει τα σκουπίδια. Αυτός ο ευσυνείδητος οδοκαθαριστής τείνει να γίνει στη σκέψη μου ένα σπάνιο σύμβολο της ποιητικής ζωής. Έχει βρει την ουσία της δουλειάς. Κάνει όμορφο τον μόχθο. Αντλεί από τη βρωμιά μας ευωδία. Με την περιττή ομορφιά των λουλουδιών μηδενίζει τον

Η τεχνική, η παλέτα, η ματιέρα, η φωτεινή πηγή στον πίνακα πάει περίπατο και ο καλλιτεχνικός οίστρος εξαντλείται στο ποιος θα εκπλήξει περισσότερο με την πρωτότυπη, πρωτόφαντη έμπνευσή του

σωρό των περιττωμάτων. Κάθε φορά που περνάτε από τα Ιλίσια και πετάτε ένα αδειανό σας πακέτο στο πεζοδρόμιο να ξέρετε: εκείνος θα το σκουπίσει με ένα χρυσάνθεμο».

Τώρα, αγαπητοί φίλοι, δεν θα τον συναντήσετε γιατί μετέστη σε άλλον χρόνο. Ελπίζω κάποιος αισθητής φίλος του, συγγενής, παιδί του να φρόντισε ώστε το ανθογυάλι του τάφου του να έχει πάντα ένα φρεσκοκομμένο εποχικό λουλουδάκι.

Αν ξαναθυμήθηκα τον αισθητικό αυτόν συμπολίτη μας είναι γιατί είχε χωρίς θεωρητικές φανφάρες, χωρίς αερολογίες, χωρίς έπαρση κουλτούρας συλλάβει το νόημα μιας ποιητικής ζωής, ό,τι ο Ντοστογιέφσκι έβλεπε ως μελλοντική σωτηριολογία, ότι δηλαδή «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο», για τον γεράκο με τα ανθισμένα σκουπίδια ήταν αυτονόητος τρόπος ζωής, αλλά αφοπλιστικά ποιητικός.

Πώς φτάσαμε σήμερα να θεωρητικολογούμε και μάλιστα πομπωδώς και συχνά από πανεπιστημιακές έδρες για την αισθητική (;) των σκουπιδιών; Πώς φτάσαμε να παράγουμε σκουπίδια, να διαγωνιζόμαστε ποιος θα βρωμίσει, θα μαγαρίσει, θα φτύσει, θα αφοδεύσει πιο περίτεχνα, πιο πρωτότυπα από τον διπλανό του;

Ο ρομαντισμός καταξίωσε και ύψωσε σε αισθητικό γεγονός συχνά το απόσπασμα. Οι μεγάλες εντάσεις, τα ακραία πάθη, ο οίστρος συχνά των ενοχών και των παρεκκλίσεων εμπόδιζε τους καλλιτέχνες και τους ποιητές να ολοκληρώσουν τις δημιουργίες τους. Έτσι έμειναν υπέροχες ημιτελείς συμφωνίες, εξαίσια ράκη έμπνευσης. Και από την αποθέωση της αποσπασματικής κραυγής, του σπασμού μέσα στο χάος, φτάσαμε στην αποθέωση του απορρίμματος, του περιττώματος. Κάποτε, μετά τη μεταπολίτευση, είχε οργανωθεί από την Εθνική Εταιρία Λογοτεχνών ένα συνέδριο για τη Λογοτεχνία σήμερα (τότε!). Εισηγητές: Ιωάννης Θεοδωρακόπουλος, Κων/νος Τσάτσος, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, Παπανούτσος, Χατζίνης, Χάρης, Ξεφλούδας, Παράσχος κ.λπ. Ανάμεσα στους συνέδρους ο Πεντζίκης. Ό,τι θα καταγράψω έχει δημοσιευτεί στα πρακτικά που κυκλοφόρησαν σε τόμο. Όταν κάποιος σύνεδρος αναφέρθηκε σε γεωμετρίες, συμμετρίες και άλλα καβαλιστικά της μοντέρνας τάχα αισθητικής, ο Πεντζίκης τον διέκοψε και φώναξε στεντορεία τη φωνή: «Προχθές που έχεζα και έκανα μια κουράδα διαπίστωσα πως είχε μια υπέροχη γεωμετρική φόρμα πυραμιδοειδή…». Ο προεδρεύων, νομίζω, Κων/νος Τρυπάνης τού αφαίρεσε το λόγο κλείνοντας κεντρικά το μικρόφωνο.

Ο υπέροχος εκείνος είρων με την παρέμβασή του γελοιοποιούσε μια ολόκληρη αισθητική μόδα του καιρού, που δυστυχώς στις μέρες μας έγινε αισθητική πάνδημος νόσος.

Ο γεράκος των Ιλισίων ξόρκιζε τα σκουπίδια με την παρέμβαση, την αντιπαράθεση ενός λουλουδιού, ενώ η σύγχρονη αισθητική κυρίως του μεταμοντερνισμού αποθεώνει το σκουπίδι, το περίττωμα και το αξιώνει να αντιπροσωπεύσει στην κοινή συνείδηση το Κάλλος.

Σκουπίδι είναι ό,τι είναι για πέταμα, το άχρηστο, το ξεζουμισμένο, το σάπιο, το άρρωστο, το κακοφτιαγμένο, το δύσχρηστο, το βρωμερό, το μολυσμένο, το χαλασμένο, το νεκρό. Ό,τι απαξιώνει η ζωή, η χρήση, το γούστο, η γεύση, η όσφρηση, η αφή, η μόδα, η λογική, η ηθική και συχνά η αλήθεια. Σκουπίδι είναι και ό,τι υποδύεται το σπουδαίο, η μαϊμού, ο πνευματικός καρνάβαλος, ο σαθρός λόγος, η χυδαία εικόνα, ο παράταιρος φάλτσος ρυθμός και ήχος.

Και όμως, όλα αυτά σήμερα αξιώνονται και αξιολογούνται με κριτήρια αισθητικά. Έγραφε προσφυώς ο Αριστοτέλης ότι άλλο πράγμα ένα νεκρό σεσηπός σώμα, μια στρεβλή αφύσικη φιγούρα, η ασχήμια του θανάτου και άλλο πράγμα η αισθητική του αναπαράσταση. Μια ομάδα γιατρών μέσα στο ανατομείο, πάνω από το χλωροφορμισμένο πτώμα μπορεί να προκαλεί αηδία, απέχθεια κι εμετό. Ο πίνακας όμως του Ρέμπραντ «Μάθημα ανατομίας» είναι ένα αισθητικό ζωγραφικό κατόρθωμα. Δεν πρόκειται περί αυτού σήμερα.