Ο πόλεμος ως δομή καταστροφής

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΝΟΥΝ ΤΗ ΔΙΑΡΚΩΣ ΟΓΚΟΥΜΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
ΓΙΑ ΤΗ ΔΕΚΑΕΤΙΑ ΤΟΥ 1940, ΠΡΟΤΕΙΝΟΥΝ ΝΕΑ ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ
ΣΧΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΑΝΟΙΓΟΥΝ ΝΕΑ ΠΕΔΙΑ ΣΥΖΗΤΗΣΗΣ.
ΟΙ ΔΥΟ ΚΑΙΝΟΥΡΓΙΟΙ ΤΟΜΟΙ ΤΗΣ «ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ
ΕΛΛΑΔΑΣ ΤΟΥ 20ούΑΙΩΝΑ» ΞΕΧΩΡΙΖΟΥΝ ΟΜΩΣ ΚΙ ΕΠΕΙΔΗ
ΑΝΑΛΥΟΥΝ ΤΗΝ ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ ΩΣ ΣΥΝΟΛΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ
ΚΑΙ ΟΧΙ ΩΣ ΦΟΡΕΑ ΒΙΑΣ
ΗΙστορία της Ελλάδας του 20ού αιώνα αποτελεί ένα μεγάλο, φιλόδοξο εγχείρημα που άρχισε πριν από χρόνια ο Χρήστος Χατζηιωσήφ, καθηγητής Νεώτερης και Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Στόχος ήταν να προσεγγιστεί η σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας όχι μόνο από τη σκοπιά της πολιτικής και διπλωματικής ιστορίας, αλλά μέσα από τις κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται στη διάρκεια του «πυκνού» 20ού αιώνα. Με αυτή τη λογική η μελέτη των κοινωνικών τάξεων, των οικονομικών φαινομένων, της μετανάστευσης, της πολεοδομίας, της δημογραφίας, των ιδεολογικών αναζητήσεων αναδείκνυε τους κοινωνικούς μετασχηματισμούς αλλά και αποτελούσε το υπόβαθρο για την κατανόηση των πολιτικών εξελίξεων.

Οι δύο τόμοι που πρόσφατα κυκλοφόρησαν και είναι αφιερωμένοι στην περίοδο του πολέμου, της Κατοχής και της Αντίστασης, χωρίς να απομακρύνονται από τη λογική των προηγούμενων τεσσάρων τόμων, διαφέρουν κατά τούτο: αναδεικνύουν την προτεραιότητα της πολιτικής στην ανάλυση των συνολικότερων φαινομένων της περιόδου. Αυτό είναι εύλογο. Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, οι κυβερνήσεις δωσιλόγων, οι σχέσεις Μ. Βρετανίας και εξόριστης κυβέρνησης, η ανάπτυξη του ΚΚΕ και του ΕΑΜ, οι εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής αποτελούν εξόχως πολιτικά ζητήματα, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν συνδέονται με οικονομικά συμφέροντα ή κοινωνικές αντιθέσεις. Ο πόλεμος λειτουργεί ως δομή καταστροφής των προπολεμικών κοινωνιών, οξύνει προϋπάρχουσες αντιθέσεις, δημιουργεί νέες ανάγκες και εξαιτίας του νέα πολιτικά και κοινωνικά υποκείμενα εμφανίζονται και παίζουν πρωταγωνιστικό ρόλο στην κατεχόμενη Ελλάδα.

Το ευρύτερο πλαίσιο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εξετάζεται στο άρθρο του Χ.Χατζηιωσήφ , ο οποίος μελετά τη νέα πραγματικότητα που δημιουργήθηκε στην Ευρώπη πρώτα με την άνοδο του φασιστικού κόμματος στην Ιταλία και αργότερα με το ναζιστικό κόμμα στη Γερμανία. Στην ανάλυσή του επιμένει ιδιαίτερα στις οικονομικές ρίζες αυτών των πολιτικών εξελίξεων, δηλαδή στο κραχ του 1929 που τροφοδοτεί την πολιτική κρίση και ταυτόχρονα την ετοιμότητα του αστικού κόσμου να δεχτεί ολοένα και πιο αυταρχικές λύσεις μπροστά στην απειλή του μπολσεβικισμού. Στην ίδια γραμμή ανάλυσης ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι η ναζιστική ιδεολογία επιστρατεύθηκε για να δώσει λύσεις στα οικονομικά προβλήματα και από αυτήν την άποψη τόσο ο αντισημιτισμός του καθεστώτος όσο και η εδαφική επέκταση μέσα από τον πόλεμο εξυπηρετούσαν οικονομικά συμφέροντα. Στην κατανόηση του ευρύτερου πλαισίου συμβάλλει και το άρθρο τού Ντ. Ροντόνιο, ο οποίος παρουσιάζει το όραμα του Μουσολίνι για μια μεσογειακή αυτοκρατορία και τις διαφορετικές διαστάσεις που είχε η έννοια του «ζωτικού χώρου» (spazio vitale). Τα μεγαλεπήβολα σχέδια του Ιταλού δικτάτορα θα δεχτούν διαδοχικά πλήγματα, αρχικά από την ηγεμονική πολιτική του Χίτλερ και στη συνέχεια από τις αποτυχίες του ιταλικού στρατού, που θα γεννήσουν τη δυσπιστία και την καχυποψία μεταξύ των δύο εταίρων του Άξονα. Οργανωμένο χάος
Ο πόλεμος ως δομή καταστροφής συνδέεται με τις επιπτώσεις που έχουν για την κοινωνία αρχικά οι στρατιωτικές επιχειρήσεις και στη συνέχεια η Κατοχή. Οι προϋπάρχουσες κρατικές και διοικητικές δομές αντικαταστάθηκαν από αυτές που επέβαλαν οι κατακτητές μετά τη συνθηκολόγηση και στην περίπτωση της Ελλάδας η χώρα διαιρέθηκε σε τρεις ζώνες κατοχής (γερμανική, ιταλική και βουλγαρική). Στο άρθρο τους οι Χ.Φλάισερ και Ν.Παπαναστασίου εξετάζουν την ανομοιομορφία των διοικητικών δομών στη γερμανοκρατούμενη Ευρώπη. Στην κατεχόμενη Ελλάδα επικρατούσε ένα «οργανωμένο χάος», καθώς οι σχέσεις μεταξύ των τριών κατακτητών δεν ήταν πάντα αρμονικές, οι διαφορετικές υπηρεσίες των δυνάμεων κατοχής ανταγωνίζονταν η μία την άλλη, ενώ η Κρήτη είχε σχεδόν αυτονομηθεί λόγω των εξουσιών που σφετερίσθηκε η εκεί γερμανική διοίκηση τόσο από τη δωσίλογη κυβέρνηση όσο και από τις γερμανικές Αρχές. Ταυτόχρονα, προωθούνταν σχέδια διαμελισμού της χώρας. Η Βουλγαρία, όπως δείχνει ο Μ.Πέτροφ στο άρθρο του, επιδίωξε να προσαρτήσει την Α. Μακεδονία και Θράκη ιδρύοντας την «Περιφέρεια Αιγαίου» με νομική-διοικητική δομή ανάλογη της Βουλγαρίας και ακολούθησε συστηματική πολιτική εκβουλγαρισμού της περιοχής με την εκδίωξη του ελληνικού πληθυσμού (με πλήθος διακρίσεων αλλά και με τη «σφαγή της Δράμας», τα πιο αιματηρά αντίποινα της Κατοχής) και την εγκατάσταση Βουλγάρων εποίκων. Ανάλογα σχέδια είχε και η Ιταλία, με την εγκαθίδρυση ιδιαίτερου καθεστώτος στα Ιόνια αλλά και την κινητοποίηση μειονοτικών ομάδων.

Παράλληλα, και με την εμφάνιση της Αντίστασης, οι κατακτητές θα υιοθετήσουν τη λογική των αντιποίνων και της ασύμμετρης βίας κατά του πληθυσμού. Στο προαναφερθέν άρθρο των Χ. Φλάισερ και Ν. Παπαναστασίου περιγράφεται ανάγλυφα η εφαρμογή του δόγματος της συλλογικής ευθύνης κατά των τοπικών πληθυσμών, όπως και η επιστράτευση των Ταγμάτων Ασφαλείας στην κατεύθυνση της υποδαύλισης του εμφυλίου πολέμου. Στο ίδιο πνεύμα, ο Ντ. Ροντόνιο καταρρίπτει τον μύθο του «καλού Ιταλού». Οι ιταλικές δυνάμεις κατοχής εφάρμοσαν σκληρά αντίποινα κατά του πληθυσμού, με εκτελέσεις, συλλήψεις ομήρων και κάψιμο χωριών. Περίπου 12.000 άνθρωποι φυλακίστηκαν σε στρατόπεδα και φυλακές που λειτουργούσαν οι Ιταλοί, ενώ, για να αναφέρουμε ένα μόνο παράδειγμα, στο πλαίσιο των επιχειρήσεων τον Φεβρουάριο του 1943 εκτελέστηκαν 120 «συμμορίτες» και 32 συμπαθούντες και άλλοι 107 άνθρωποι εκτελέστηκαν σε εφαρμογή αντιποίνων. Επιπλέον, αν οι Ιταλοί δεν παρέδωσαν τους Εβραίους στους Γερμανούς, υποστηρίζει ο Ντ. Ροντόνιο, αυτό δεν έγινε για ανθρωπιστικούς λόγους, αλλά για να επιδείξουν την αυτονομία τους έναντι των γερμανικών απαιτήσεων. Μετά τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, οι Γερμανοί δεν είχαν κανένα εμπόδιο να εφαρμόσουν την «τελική λύση» σε όλη τη χώρα. Η τύχη του ελληνικού εβραϊσμού αποτελεί ένα από τα πιο επώδυνα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, όχι μόνο λόγω του φρικτού θανάτου του 90% των Ελλήνων Εβραίων, αλλά και του τρόπου με τον οποίο οι ελληνικές Αρχές αντιμετώπισαν το θέμα των εβραϊκών περιουσιών, όπως δείχνει η Γ. Ετμεκτσόγλου στο άρθρο της.