Καμία κάθαρση για τη λευκή μαϊμού

ΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ Ο ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΟΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ; Ο ΔΙΑΒΟΗΤΟΣ
ΔΙΚΤΑΤΟΡΑΣ ΑΜΙΝ ΝΤΑΝΤΑ
Ή Ο ΑΒΑΣΤΑΧΤΑ ΠΟΛΙΤΙΚΑ
ΟΥΔΕΤΕΡΟΣ ΣΚΩΤΣΕΖΟΣ ΓΙΑΤΡΟΣ
ΤΟΥ, Ο ΣΑΣΤΙΣΜΕΝΟΣ ΑΦΗΓΗΤΗΣ;
«H Αυτού Εξοχότης, Διά Βίου Πρόεδρος, Στρατάρχης του Στρατού Ξηράς… Κύριος όλων των Ζώων της Γης και των Ιχθύων της Θαλάσσης, Κατακτητής της Βρετανικής Αυτοκρατορίας στην Αφρική γενικά και στην Ουγκάντα ειδικά», που δεν θέλει να ελέγχεται από καμία υπερδύναμη γιατί ο ίδιος «θεωρεί τον εαυτό του την πιο ισχυρή προσωπικότητα στον κόσμο». Ο «επαγγελματίας στρατιωτικός» που μοιράζεται ψωμί και αλάτι με τους στρατιώτες του, αλλά και τη σάρκα του πληγωμένου συμπολεμιστή του «για να τον στηρίξει στη μάχη»! Ο καρπός μιας «απρόσεχτης και (ενδεχομένως) μοναδικής ερωτικής συνεύρεσης που προκάλεσε αργότερα 300.000

θανάτους», κατέλαβε πραξικοπηματικά την εξουσία στην Ουγκάντα το 1971 με την απαραίτητη (οικονομική και πολιτική) στήριξη των Βρετανών. Και αποδείχθηκε στα οκτώ χρόνια της αιμοσταγούς διακυβέρνησής του, ένας ακόμη ανεξέλεγκτος τύραννος, ένα ακόμη «καλό παιδί» των δυτικών που μεταμορφώνεται σε κανίβαλο και χασάπη!

Ο σκόπελος
Ο Αμίν Νταντά και οι… σαράντα κλέφτες της ζωής και της ελευθερίας εκατοντάδων χιλιάδων Αφρικανών; Όχι ακριβώς! Γιατί αυτό θα συνιστούσε μια μονοδιάστατη προσέγγιση, μια αφήγηση- καταγγελία και τον σκόπελο αυτό αποφεύγουν ευτυχώςαν και για διαφορετικούς λόγους- τόσο η ταινία του χαρισματικού δίχως άλλο σκηνοθέτη Κέβιν ΜακΝτόναλντ, που προβάλλεται στις ελληνικές αίθουσες όσο και το ομότιτλο βιβλίο του Ζιλ Φόντεν (Εκδόσεις Πόλις). Οι ομοιότητες πολλές, αλλά και οι αποκλίσεις των δύο αφηγήσεων άλλες τόσες!

Γραμμένο από την πλευρά τού Νίκολας Γκάριγκαν, του νεαρού Σκωτσέζου που γίνεται ο προσωπικός γιατρός – κι όχι μόνο- του Αμίν Νταντά, το μυθιστόρημα του Φόντεν εμβαπτίζεται στην ακατανίκητη γοητεία της Αφρικής και παραδίδεται όχι μόνο

Ο ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΒΑΣΙΛΙΑΣ ΤΗΣ ΣΚΩΤΙΑΣ

Giles Foden

ΜΤΦ. ΑΘΗΝΑ ΜΠΑΛΟΠΟΥΛΟΥ ΕΠΙΜ. ΜΑΡΙΑ ΑΡΩΝΗ ΕΚΔ. ΠΟΛΙΣ, 2004 ΣΕΛ. 366, ΤΙΜΗ: 22 #

στις ιδιαιτερότητές της αλλά και στον δικό της πήχυ για τη ζωή, τον θάνατο, την υποδούλωση, τη βία, την πληγή που δεν κλείνει. Η «τυραννισμένη ιστορία, η δακρύβρεχτη ραψωδία» του νεαρού Σκωτσέζου, που εγκατέλειψε τον αυστηρό πρεσβυτεριανό κληρικό πατέρα του για να πέσει θύμα- με πρωτοφανή (πολιτική) αφέλειατης γοητείας του Αμίν Νταντά, θα μπορούσε να διαβασθεί και σαν άλλοθι, μια δυτικοευρωπαϊκή συγγνώμη! Κατάστικτος από βασανιστικές διαπιστώσεις και ενοχικά ερωτήματα «παρακολουθούσα αμέτοχος, τώρα το ξέρω, θεωρούσα ότι δεν μπορούσα να κάνω τίποτα… Όταν συνδύασα όλα τα γεγονότα, ένιωσα ηλίθιος, σχεδόν ανεπαρκής σωματικά, όλα ήταν εκεί, μπροστά στα ίδια μου τα μάτια… Έπρεπε να το είχα καταλάβει!». Η αφήγηση παρακολουθεί την ολοένα αυξανόμενη απόκλιση ανάμεσα στην υποκειμενική ματιά, την πεισματικά τυφλή και την αντικειμενική ματωμένη πραγματικότητα. Και ο συγγραφέας Φόντεν, μεγαλωμένος και ο ίδιος στην Αφρική, όχι απλώς δεν χαρίζεται στον αφηγητή/ γιατρό/ήρωά του, αλλά τον βυθίζει ολοένα και περισσότερο στη δίνη της ένοχης αδράνειας, του παραλυτικού φόβου, της γλυκιάς παγίδας της εξουσίας!

Και δεν έχει καν το άλλοθι ενός Φόρεστ Γουίτακερ! Γιατί στην ταινία αυτός είναι αναμφίβολα ο πρωταγωνιστής. Σε ένα ρεσιτάλ ερμηνείας, που επαινέθηκε και του χάρισε και υποψηφιότητα για τα φετινά Όσκαρ, ο ηθοποιός αποποιήθηκε όλα τα μονοσήμαντα πατήματα της στερεότυπης εικόνας του δικτάτορα και μπαίνοντας στο μυαλό του συγγραφέα είδε όλες τις ψηφίδες της εικόνας, δίχως φόβο και πάθος! « Στην αρχή τον έβλεπα σαν ένα μανιακό», θα δηλώσει. «Διαβάζοντας όμως το μυθιστόρημα είδα ότι ο Ίντι ήταν επίσης και ένας πολύ γοητευτικός άνθρωπος! Την πρόκληση της δισυπόστατης φύσης, του νήπιου και τυράννου (ή μήπως του νήπιου τυράννου;) υπηρετεί με αξιοθαύμαστη οικονομία, επιστρατεύοντας όχι μόνον το αμφίσημο βλέμμα και το ξεχειλωμένο σώμα του, αλλά ένα εκρηκτικό γέλιο. Στον επόμενο τόνο, τρόμος και ζόφος!

Το μοντάζ
Στο έργο, η δράση εκτυλίσσεται στη σύγχρονη Ουγκάντα. Το εξελιγμένο αστικό κέντρο με τα εντυπωσιακά οικήματα απέχει από την αφρικανική χώρα της δεκαετίας του ΄70. Ανάλογα απέχει και ο ρυθμός, το πέρασμα του χρόνου. Στο εντυπωσιακό μοντάζ της ταινίας, με τις εναλλασσόμενες εικόνες πόλης και φύσης που παρακολουθούν τη γοργή εξέλιξη της δράσης, το μυθιστόρημα του Φόντεν αντιτάσσει τη βραδύτητα, τόσο αναγκαία εκεί όπου «τα πάντα είναι τόσο επισφαλή». Ο χρόνος κυλά αργά, ενίοτε εξοντωτικά- «κανείς δεν έχει πει ποτέ πόσο βαρετή μπορεί να είναι η ζωή στην Αφρική»- αίφνης συνοψίζεται και μετριέται σε χρόνια κι έπειτα πάλι απλώνεται, διαχέεται στο τοπίο. Εκεί απλώνουν και τα σώματά τους οι εραστές και τα μέλη τους γίνονται προέκταση του φυσικού χώρου- στην άκρη μιας κουβέρτας, « η πλατινένια πόρπη της λίμνης, καρφιτσωμένη πάνω στα βουνά».

Το ερωτικό θέμα στο μυθιστόρημα παρακολουθεί το διστακτικό και αδρανή χαρακτήρα του γιατρού/αφηγητή. Ο νεαρός Νίκολας δεν αποτολμά ποτέ να τα φτιάξει με την τρίτη γυναίκα του Αμίν, την Κέι (το δικό του ενδιαφέρον εστιάζεται στη Σάρα που τον εγκαταλείπει) κι έτσι λείπει και το αίτιο/άλλοθι της ευθείας και σκληρής σύγκρουσής του με τον δικτάτορα. Ο συγγραφέας θα παραμείνει μέχρι τέλους άτεγκτος: κάθαρση δεν υπάρχει για τον νεαρό γιατρό που κοιτά μα δεν βλέπει τους νεκρούς, τους ακρωτηριασμένους, τους βασανισμένους. Μέχρι την τελευταία στιγμή, λίγο πριν φύγει από την Ουγκάντα (λιγότερο ηρωικά απ΄ ότι στην ταινία) θα προσπαθεί να φυγαδεύσει τον Αμίν, ανίκανος να «συλλάβει τον βαθμό της ίδιας του της συνενοχής», ανίκανος να ερμηνεύσει αλλά να απαρνηθεί τη συμπάθεια του για τον Αμιν Νταντά! «Άραγε όταν μιλά κάποιος στον εαυτό του, λέει την αλήθεια;»