«Κάτω από τα πόδια μου μια άβυσσος…»

ΠΟΙΟΣ ΗΤΑΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ Ο ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ; 150
ΧΡΟΝΙΑ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΔΕΝ ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΟΥΜΕ
ΑΚΟΜΑ ΚΑΙ ΤΟ ΑΙΤΗΜΑ ΜΙΑΣ ΕΓΚΥΡΗΣ ΜΥΘΙΣΤΟΡΗΜΑΤΙΚΗΣ
ΒΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΛΛΕΙ ΕΠΙΤΑΚΤΙΚΟ
Αντικειμενικές δυσκολίες, αναστολές, ιδεολογήματα ή και ιδεοληψίες ταλανίζουν τις απόπειρες βιογράφησης του Σολωμού. Η γνώση μας για την προσωπικότητά του απέχει λοιπόν πολύ από το να χαρακτηριστεί ικανοποιητική, καθώς παραμένουν ακόμα αχαρτογράφητες περιοχές του βίου του και άγνωστα αρκετά στοιχεία, ενώ, από την άλλη, στοιχεία γνωστά εδώ και χρόνια φαίνεται ότι δεν έχουν αποτιμηθεί με τρόπο επαρκή. Είναι γεγονός ότι έχουν χαθεί κρίσιμες πηγές και τεκμήρια καταρχάς εξαιτίας της αυτολογοκρισίας του ίδιου του ποιητή αλλά και της εκούσιας καταστροφής τόσο από τον ίδιο όσο και από τον αδελφό του σημαντικών τεκμηρίων. Όμως υπήρξε δραστική και η καταστροφή που προκάλεσε ο σεισμός του 1953 και η μεγάλη πυρκαγιά που ακολούθησε, οπότε αποτεφρώθηκαν το Υποθηκοφυλακείο Ζακύνθου, ιδιωτικά αρχεία και βιβλιοθήκες. Ήταν τέλος, καθοριστική η σιωπή των ανθρώπων του άμεσου και ευρύτερου περιβάλλοντος του ποιητή, οι οποίοι, μολονότι ήταν σε θέση να γνωρίζουν

❝ Καθαρότατον ήλιο επρομηνούσε της αυγής το δροσάτο ύστερο αστέρι, σύγνεφο, καταχνιά, δεν απερνούσε τ΄ ουρανού σε κανένα από τα μέρη.

Λάμπρος

πολύτιμα στοιχεία και λεπτομέρειες, δεν τα δημοσιοποίησαν, από σεβασμό στη μνήμη του ποιητή και σε άλλα εμπλεκόμενα πρόσωπα.

Αντίστοιχη με τη σιωπή των μαρτύρων αποδεικνύεται η γενικότερη απροθυμία από την πλευρά των μελετητών και των επίδοξων βιογράφων του Σολωμού να ασχοληθούν με την επισήμανση και τη διερεύνηση ζητημάτων που θα μπορούσαν να υπονομεύσουν, κατά τη δική τους ή την κοινή γνώμη, την ταυτότητα και το κύρος του ως εθνικού ποιητή. Παρ΄ ότι δεν έλειψαν οι αντίστροφες απόπειρες, οι οποίες, ξεκινώντας από μιαν απομυθοποιητική διάθεση, έφθαναν στη μειωτική παρουσίαση του ποιητή και σε προκλητικούς, σχεδόν υβριστικούς, χαρακτηρισμούς (π.χ. ανθέλληνας, αντιδραστικός, ραδιούργος, μέθυσος, μισάνθρωπος, μισογύνης, ανίκανος, κίναιδος), η ταυτότητα του εθνικού ποιητή συχνότατα επέβαλε τον εξωραϊσμό της προσωπικότητάς του, έτσι ώστε ο ιδιωτικός βίος να παρουσιάζεται εναρμονισμένος με το έργο του και σχεδόν ιδεώδης: πατριωτικός, ηθικός, ανδρείος, υψηλός, αλάνθαστος.

Η ζωή του
Ο Διονύσιος Σολωμός γεννήθηκε στη Ζάκυνθο τον Απρίλιο του 1798. Πατέρας του ήταν ο ηλικιωμένος πλούσιος καπνέμπορος κόντες Νικόλαος Σολωμός και μητέρα του η νεαρότατη υπηρέτρια στο σπίτι του κόντε, Αγγελική Νίκλη, με την οποία ο κόντες διατηρούσε ερωτική σχέση. Με την πρώτη γυναίκα του o Νικόλαος είχε ήδη δύο παιδιά, τον Ροβέρτο και την Ελένη, ενώ με την Αγγελική θα αποκτήσει ένα ακόμα παιδί εκτός γάμου, τον Δημήτριο (1802). Στη διαθήκη του θα μοιράσει την περιουσία του ανάμεσα στον γνήσιο γιο του Ροβέρτο και στα φυσικά παιδιά του Διονύσιο και Δημήτριο και θα μεριμνήσει για την Αγγελική, την οποία και θα παντρευτεί την παραμονή του θανάτου του (28.2.1807). Λίγους μήνες αργότερα η Αγγελική θα παντρευτεί τον αργυραμοιβό Εμμανουήλ Λεονταράκη και θα κάνει άλλα τέσσερα παιδιά (Ιωάννης, Σπύρος, Αννέτα, Τζόγια), το πρώτο από τα οποία είχε συλληφθεί όσο ακόμα ο Νικόλαος Σολωμός ήταν εν ζωή. Έναν χρόνο μετά τον θάνατο του πατέρα του, οι επίτροποι θα στείλουν τον δεκάχρονο Διονύσιο για σπουδές στη Ιταλία (Λύκειο στην Κρεμόνα και Νομικά στην Παβία), από όπου θα επιστρέψει το 1818, σε ηλικία είκοσι ετών. Θα εγκατασταθεί στη Ζάκυνθο ώς τα τέλη του 1828 και στη συνέχεια θα μετακομίσει στην Κέρκυρα, όπου θα μείνει μέχρι τον θάνατό του, στις 9/21 Φεβρουαρίου του 1857. Πάνω σε αυτόν τον βασικό ιστό που συνθέτουν τα πρόσωπα του οικογενειακού περιβάλλοντος και οι τόποι της προσωρινής και της μόνιμης διαμονής του θα υφανθεί ο ευρύτερος ιστός της ζωής του Σολωμού στη διάρκεια πενήντα εννέα χρόνων και σε άμεση σχέση με μια σειρά από πρόσωπα και γεγονότα, με τα οποία ο ίδιος θα διασταυρωθεί. Όπως, για παράδειγμα, η έκρηξη του ρομαντικού κινήματος στα χρόνια που βρίσκεται στην Ιταλία· η κατάλυση της Ενετοκρατίας στα Επτάνησα και, μετά τα διαλείμματα της γαλλικής και της ρωσοτουρκικής κυριαρχίας, η υποταγή τους στη Βρετανία· η ελληνική επανάσταση· ο Σπυρίδων Τρικούπης, που θα συμβάλει στην απόφασή του να πολιτογραφηθεί Έλληνας ποιητής· ο Νικόλαος Λούντζης, που θα καλύψει, μεταφράζοντας στα ιταλικά, τις αναγνωστικές ζητήσεις του στη γερμανική λογοτεχνία και φιλοσοφία. Ιδιαίτερα καθοριστικό θα αποδειχθεί το στίγμα τού νοθογέννητου, που θα τον ταλαιπωρήσει κοινωνικά και νομικά, με αποκορύφωμα τη δίκη που θα υποκινήσει ο ομομήτριος αδερφός Ιωάννης Λεονταράκης, στηριγμένος στις συνθήκες της γέννησής του και διεκδικώντας το επίθετο και την περιουσία του Νικολάου Σολωμού. Η δίκη θα διαρκέσει πέντε χρόνια (1833-1838) και, παρά την αίσια για τον ποιητή έκβασή της, θα σφραγίσει τη ζωή και το έργο του, γιατί θα δώσει δημόσια διάσταση στην ερωτική συμπεριφορά των γονιών του, θα προσβάλει τη μνήμη νεκρών και θα στρέψει τον ίδιο εναντίον της μητέρας του. Γράφει σε κάποιον φίλο του: «[…] από την άποψη του ηθικού μου, η υπόθεση μου έκανε την ίδια εντύπωση που θα μου έκανε αν έβλεπα ξαφνικά κάτω από τα πόδια μου να είχε ανοίξει μια άβυσσος.».