Nαφθαλίνη κλασικής ταινιοθήκης

Το 1980 (αν δεν με απατά η μνήμη μου) στην κινηματογραφική Μόστρα της
Βενετίας, τότε που ο Θόδωρος – ο Αγγελόπουλος ντε – έφυγε αγκαλιά με ένα από
τα τρία Χρυσά Λιοντάρια για τον «Μεγαλέξανδρο» και ο Τζον Κασσαβέτης με τη
νοσταλγική «Γκλόρια» με το πρώτο Χρυσό Λιοντάρι, τότε λοιπόν ήταν η πρώτη φορά
που έπεσα πάνω στην περίπτωση Κέντζι Μιζογκούτσι, σε αφιέρωμα όλου του έργου
του. Νέος όπως ήμουν, ψαρωμένος από τα γαλλικά «Καγιέ ντε σινεμά» και το
βρετανικό «Sight and sound», πίστεψα, αλλά δεν ερεύνησα. Πώς γίνεται με τους
πιστούς, τους μοναχούς, τους ασκητές, τους διάκους και τις θεούσες; Έτσι
ακριβώς. Βγαίνοντας μετά την προβολή τού «Ουγκέτσου Μονογκατάρι» – ταινία του
1953 – παραμιλούσα τρεκλίζοντας!

«Ουγκέτσου Μονογκατάρι». Άφθονη σκόνη στο «αριστούργημα» του Κέντζι Μιζογκούτσι

Μπα, μη με πιστεύετε. Όχι τον σημερινό, αλλά τον χθεσινό, εκείνης της
εποχής κριτικό. Διότι, ως γνωστόν, η κριτική και οι κριτικοί ανακαλύπτουν,
αλλά πολλές φορές υπερβάλλουν. Υπερέβαλα και εγώ. Ύστερα λοιπόν από 25 χρόνια,
σήμερα δηλαδή, ξαναπέφτοντας στο ίδιο «Μονογκατάρι» που επαναπροβάλλεται σε
φρέσκια κόπια, κατέληξα, ψυχραίμως και αντικειμενικώς – μάρτυς μου ο Θεός –
στην εξής διπλή ιστορία: ογδόντα λεπτά αφέλειας, σχηματικότητας και
ηθικοπλαστικής παιδικότητας και τριάντα καθαρό, αυθεντικό μετάξι. Αυτό είναι
το σημερινό «Ουγκέτσου Μονογκατάρι».

«H ιστορία της υγρής Σελήνης» (τίτλος κεντημένος με γιαπωνέζικη ψιλοβελονιά),
το «Ουγκέτσου Μονογκατάρι» δηλαδή, διαδραματίζεται κάπου στη σπαρασσόμενη από
εμφυλίους των φεουδαρχών του 16ου αιώνα χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου.
Κατανεμημένο το στόρι σε δύο οικογένειες φτωχών, συγκλίνουσες πάνω στο ίδιο
μοτίβο. Πώς δηλαδή θα κερδίσουν από τον εμφύλιο σπαραγμό. Κεραμίστας (με φλέβα
καλλιτεχνική) ο πρώτος, επίδοξος σαμουράι ο δεύτερος. H κατάληξη αναμενόμενη.
Οι φαντάροι σαν όρνια ορμάνε, πλιατσικολογούν, σκοτώνουν, βιάζουν, κλέβουν και
καίνε. Έτσι, στο τέλος αμφότεροι οι άμυαλοι φτωχοί επιστρέφουν στα πάτρια
εδάφη και καταλήγουν στο δίδαγμα του Βούδα. Δηλαδή ταπεινά και σεμνά. Ο
άνθρωπος πρέπει να αρκείται στα ολίγα, τα καθημερινά, τα απλά και τα ψυχικά.
Αφελές μήνυμα, αφελές αντιπολεμικό και θρησκευτικό δίδαγμα, επίπεδη, αλλά
στέρεη και ακαδημαϊκή σκηνοθεσία. Μέχρι εδώ – και μιλάμε για τον κύριο όγκο
της αφήγησης – δεν έχω κανέναν λόγο να το δω!

H μεγάλη ανατριχίλα και η καλλιτεχνική καταξίωση του μακαρίτη Μιζογκούτσι
(ένας εκ των τριών μέγιστων δασκάλων της Εικόνας της Ιαπωνίας με πρώτο τον
Κουροσάβα και δεύτερο τον Ιμαμούρα) αρχίζει και τελειώνει με δύο παρεκβάσεις,
δύο παρενθέσεις, δύο ονειρικές αναπνοές, βγαλμένες από ακατέργαστα διαμάντια.
H πρώτη – εκεί στην ομίχλη, στο ποτάμι, όταν οι δύο οικογένειες των
ανεγκέφαλων χωρικών πέφτουν πάνω σε ακυβέρνητη βάρκα με επιβάτη ετοιμοθάνατο
να οδεύει προς την Αχερουσία – είναι ενταγμένη οργανικά στην κύρια αφηγηματική
διαδρομή της ταινίας.

H δεύτερη όμως, μεγαλύτερη σε χρόνο και απείρως σπουδαιότερη παρένθεση,
λειτουργεί αυτόνομα, εκτός της συγκεκριμένης ταινίας, έξω από κάθε ρεαλιστική
λογική. Κάτι σαν όνειρο να συνουσιάζεται με εφιάλτη, σαν νεκροκεφαλή
μασκαρεμένη σε αλαβάστρινη κούκλα. Απίστευτα πράγματα. Μια ορφανή και
στερημένη, πανέμορφη, γυναικεία οπτασία (αριστοκρατικής καταγωγής) σχεδόν
απάγει τον κεραμίστα, τον μεταφέρει στο αρχοντικό της, τον εγκλωβίζει, τον
εκμαυλίζει, τον στοιχειώνει. Μπας και είναι θηλυκός βρικόλακας; Μπας και είναι
το δέλεαρ της εξουσίας; Τέλος πάντων, τι είναι αυτή η πανάρχαιη, ζωντανή,
πορσελάνη;

Σ’ αυτήν τη μεγαλειώδη, παράλογη, ονειρική παρένθεση, ο Μιζογκούτσι κλείνει
την πόρτα στον «ρεαλισμό» και με άφθονο φορτίο έμπνευσης και ποιητικού οίστρου
συναντάει το θέατρο Καμπούκι. Το συμπέρασμα αυτονόητο. Επίκαιρος, προσωρινός ο
«ρεαλισμός» τής μιας χρήσης. Με μπόλικη ναφθαλίνη στο χρονοντούλαπο της
Ιστορίας. Αντίθετα, η ποίηση, η παρέκβαση, το όνειρο και η πρωτοτυπία, τα όπλα
που σκοτώνουν τον Χρόνο, τα χαρακτηριστικά τής αθανασίας!

Ακόμα και οι Μαρξ Μπράδερς έκαναν λάθη!

Με άφθονη ναφθαλίνη οι Μαρξ Μπράδερς του «Night in Casablanca», του 1946.
Ίδιοι, αλλά αμήχανοι. Ευρηματικοί, αλλά ανοργάνωτοι. Σπουδαίοι παίκτες. Χωρίς
σενάριο, σκηνοθέτη, χωρίς ομάδα. H Βραζιλία του Ροναλντίνιο έχασε από τα ΚΑΠΗ
της Γαλλίας. Συμβαίνει. Ακόμα και οι Μαρξ Μπράδερς κάνουν λάθη! Πρώτο λάθος το
σενάριο. Άρχισε σαν παρωδία της θρυλικής «Καζαμπλάνκα» της Μπέργκμαν και του
Μπόγκι, κατέληξε αντιναζιστική φάρσα. Δεύτερο λάθος, οι ρυθμοί. Ο Γκράουτσο, ο
Τσίκο και ο Χάρπο μπερδεύονται, χάνονται μέσα στην ιστορία. Ευκαιρίες για
πλάκα πολλές, επεξεργασία, ανάπτυξη και ολοκλήρωση ελάχιστη. Λάθος τρίτο,
καμία πρωτοτυπία. Ελάχιστο πανδαιμόνιο, ελάχιστος πανζουρλισμός, ελάχιστος
ξεκαρδιστικός σπαραγμός. Σε όποιον ζητούσε τη συμβουλή μου για τον παροιμιώδη
οίστρο των Μαρξ – αυτό ντε που σαν μπουλντόζα κατεδαφίζει κάθε τούβλο
σοβαροφάνειας – θα συνιστούσα δύο τίτλους: «Σούπα πάπιας» και «Μια μέρα στον
ιππόδρομο». Συμπυκνωμένα πράγματα. Τα λένε όλα! Το στόρι απλοϊκό: Γερμαναράς
του Χίτλερ, εισχωρεί στην καλή κοινωνία, συνωμοτεί και δολοφονεί τους
υποψηφίους μάνατζερ πολυτελούς καζίνου της Καζαμπλάνκας, με στόχο να καταλάβει
αυτός την εξουσία, ώστε ανεμπόδιστος να ψάξει και να αρπάξει κρυμμένο θησαυρό
των ναζί, εντοιχισμένο σε κάποια κρυφή γωνιά του ξενοδοχείου. H καταιγιστική
φλυαρία του Γκράουτσο, όμως, η πονηριά του Τσίκο και η μούρλια του μουγκού
Χάρπο «σκοτώνουν» κάθε ελπίδα επανεμφάνισης του ναζισμού!

«Μια νύχτα στην Καζαμπλάνκα». Ακόμα και οι Μαρξ Μπράδερς κάνουν πατάτες

Μοναδική σκηνή απογείωσης, αλλά κι αυτή μισοτελειωμένη και ελάχιστα
οργανωμένη, όταν οι τρεις γελωτοποιοί μπαινοβγαίνουν στις ντουλάπες και τα
συρτάρια του Γερμανού, ανακατεύουν πουκάμισα, κοστούμια και εσώρουχα, ενώ
εκείνος πάει να τρελαθεί, πιστεύοντας ότι όλα αυτά είναι οπτασίες,
οφθαλμαπάτες από το ουίσκι και το αλκοόλ. Μερικές φορές να μη σου μένει
άντερο. Αλλά στη σούμα, είπαμε. Ό,τι είναι κλασικό δεν είναι με το στανιό και
αριστουργηματικό!

Πήγε για μαλλί και βγήκε κουρεμένος

Μοναδική, ύστατη ελπίδα καλοκαιρινής δροσιάς το «Click» ή αλλιώς «H ζωή σε
fast forward» του Φρανκ Κοράτσι, ο οποίος μπέρδεψε τα μπούτια του με
αποτέλεσμα ο μισός Άνταμ Σάντλερ να παίζει σε κωμωδία και ο άλλος μισός σε
μελόδραμα. Τι είναι αυτό; Ρωτήστε τους επαγγελματίες τού Χόλιγουντ!

Το δίδαγμα και το επιμύθιο για καθυστερημένους μαθητές. Τι να κάνουμε; Χαμηλό
το IQ του μέσου Αμερικανού θεατή, χαμηλό να γίνει διά της βίας και το δικό
μας. Τι να κάνουμε; Πέφτει διαρκώς ο μέσος όρος ηλικίας των θεατών, πέφτει
επομένως και ο δείκτης εξυπνάδας των ταινιών. Όπως πάμε σε λίγο, θα βλέπουμε
καρτούν κομμένα στα εγκεφαλικά μέτρα των νηπίων τής Αμερικής!

Το εύρημα του σεναρίου είναι ένα μαγικό τηλεκοντρόλ που παραλαμβάνει ο
εργασιομανής και αγχωμένος Άνταμ Σάντλερ από τον Κρίστοφερ Γουόκεν. Περίπου
όπως ο φτωχός αρχιμάστορας έπλασε τον Πινόκιο. M’ αυτό λοιπόν το τηλεκοντρόλ
μπαινοβγαίνει πίσω και μπρος στη μελλοντική ζωή του. Και τι βλέπει; (εδώ
αρχίζει και η μελούρα). Να σκαρφαλώνει στην ιεραρχία της επιχείρησης, να
διάγει ζωή χαρισάμενη κολυμπώντας σε τόνους δολαρίων και να φουσκώνει από
λίπος σαν γαλόπουλο. Αποτέλεσμα; Προσωπική πανωλεθρία. H γυναίκα του με
γκόμενο, τα παιδιά του στην τρέλα και ο ίδιος σε κώμα. Επιμύθιο; Το Fast κάνει
κακό. Στα αισθήματα, τις σχέσεις, την οικογένεια, στην υγεία. Fast δουλειά.
Fast food, fast επιτυχία, fast θάνατος. Επομένως slow. Κόψε ταχύτητα. Εδώ
κάπου, από τον Πινόκιο καταλήγουμε στον Σκρουτζ, στην χριστουγεννιάτικη
ιστορία του Ντίκενς και στο «Back To The Future» («Επιστροφή στο μέλλον»).

«Click η ζωή σε fast forward». Ζάπινγκ με τηλεκοντρόλ

Το οξύμωρο της ιστορίας (πράγμα συνηθέστατο για αμερικανική παραγωγή) μοιάζει
με τη ρήση «δάσκαλε που δίδασκες…». Διότι ο Κοράτσι αναπαράγει μέχρι τελείας
όλα όσα σχολιάζει. Fast οι ρυθμοί, κιτς η αισθητική, σαλάτα το ύφος, άνω-κάτω
η ταινία. Το φαντάζεστε; Να ξεκινάς για κωμωδία και να καταλήγεις σε
μελόδραμα;

Υστερόγραφο: A, ξέχασα. Παίζει και η Κέιτ Μπεκινσέιλ. Χωρίς ρόλο, χωρίς
χαρακτήρα, χωρίς αιτία. Σαν κοντάρι του «Εθνικού Θεάτρου».

Νέα γυναίκα, μόνη, ψάχνει

Μπερδεμένη και η Ιταλίδα Κριστίνα Κομεντσίνι του προσωπικού (μελο)δράματος «La
Bestia Nel Cuore» – ελληνικώς και παραφραστικώς «Μην της το πεις» -, ταινία
που κέρδισε βραβείο γυναικείας ερμηνείας (Τζιοβάνα Μεσοτζιόρνο) στο Φεστιβάλ
Βενετίας και μία υποψηφιότητα για Όσκαρ καλύτερης ξενόγλωσσης παραγωγής. Οι
λόγοι απλοί. H κριτική επιτροπή της Βενετίας απλώς έδωσε το βραβείο παρηγοριάς
στην οικοδέσποινα (Ιταλία), όσο για τα Όσκαρ, ειδικά της ξενόγλωσσης, ου γαρ
οίδασι τι ποιούσι τα ΚΑΠΗ του Χόλιγουντ. Απείρως πιο συμπαγής «H πολίτικη
κουζίνα» του Μπουλμέτη.

«Μην της το πεις». Μπερδεμένο δράμα από την Ιταλία

Το σενάριο προέρχεται από το ομότιτλο μυθιστόρημα της ίδιας Κομεντσίνι, στο
οποίο η ηρωίδα της – ονόματι Σαμπίνα -, μια ηθοποιός της βιοπάλης που βγάζει
το μεροκάματο ντουμπλάροντας φωνές στο σινεμά, πέφτει σε προσωπική, τριπλή,
κρίση. H πρώτη από το παρελθόν. Κάτι σκοτεινό, οικογενειακό είναι κρυμμένο στο
υποσυνείδητό της. H δεύτερη, ερωτική. Αρχίζει να αμφιβάλει για τα αισθήματα
του έρωτά της, ενός επίσης ηθοποιού που αναγκάζεται να εκποιήσει το ταλέντο
του στην τηλεόραση για τον επιούσιο. H τρίτη, οικογενειακή. Έτσι, εγκαταλείπει
προσωρινά τη μητέρα γη και καταλήγει στις ΗΠΑ, προκειμένου να επανασυνδεθεί με
τον «χαμένο» αδελφό της και να σκοτώσει τα φαντάσματά της!

Τριπλή και η σεναριο-σκηνοθετική κρίση: η πρώτη δομική. Ποιο απ’ όλα είναι το
βασικό πρόβλημα της ταινίας; Οι άντρες, ο πατέρας, τα φαντάσματα, η προδοσία;
Ακόμα να ξεμπερδέψει το κουβάρι η Κομεντσίνι. H δεύτερη, το ύφος; Δηλαδή από
εδώ και από εκεί σαν ελληνική ταινία στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Τρίτη, η
ταυτότητα. Δηλαδή, λίγο απ’ όλα. Και οι μεγάλοι άντρες εγκαταλείπουν τις
γυναίκες τους προς αναζήτηση φρέσκιας σάρκας και ο αδελφός δεν μας
καταλαβαίνει και εν γένει ο αρσενικός πληθυσμός είναι τέρας χωρίς καρδιά.
Γυναικοπαρέας το ανάγνωσμα για θεατές που ταυτίζουν τη σοβαρότητα με τη
ρητορεία και το κοστούμι!