Δυο έθνη σε πόλεμο, δυο έθνη σε θρήνο

Μέσα από θρήνους της ηττημένης Ανατολής, η νίκη του ελληνικού πολιτισμού δεν είναι μια αυτάρεσκη κατάσταση αλλά μια πρόταση συμφιλίωσης. Στην παράσταση του Τερζόπουλου οι 14 ηθοποιοί ­ επτά Έλληνες και επτά Τούρκοι, όλοι άνδρες ­ μέσα από βυζαντινούς και ανατολίτικους ήχους, μέσα από θρήνους σωματικούς, γίνονται ένας Χορός που κανοναρχεί στο πρωτότυπο: «Ω παίδες Ελλήνων ίτε, ελευθερούτε πατρίδα, ελευθερούτε δε παίδας, γυναίκας, θεών τε πατρώων έδη θήκας τε προγόνων, νυν υπέρ πάντων ο αγών»

«H Αγία Ειρήνη στην Πόλη και το αρχαίο θέατρο στην Επίδαυρο είναι δύο
συμβολικοί χώροι, ιστορικά φορτισμένοι και αισθητικά ελκυστικοί», λέει ο
Θόδωρος Τερζόπουλος, ο σκηνοθέτης που με τους «Πέρσες» του Αισχύλου κάνει μια
τολμηρή, διαπολιτισμική πρόταση πάνω στην τραγωδία τής ήττας της Ανατολής, με
τον θρήνο να σκεπάζει τον παιάνα της ελευθερίας. Είχα την ευκαιρία να
παρευρεθώ στην πρεμιέρα των «Περσών» στην Πόλη και να ζήσω τον ενθουσιασμό και
τη συγκίνηση των θεατών – οι περισσότεροι ήταν Τούρκοι. Ωστόσο, για την
υποδοχή της ίδιας παράστασης στην Επίδαυρο καμία πρόβλεψη δεν είναι ασφαλής.
Γιατί από την ανακοίνωση ακόμα της ελληνοτουρκικής συμπαραγωγής άρχισε η
γκρίνια από ορισμένους, καθώς με επιστολές σε αρμόδιους και πολιτικούς
διαμαρτύρονταν για την παρουσία Τούρκων στην Επίδαυρο, ενώ οι συνεχιζόμενες
τουρκικές προκλήσεις δίνουν τροφή στον εθνικισμό κάποιων που «περιφρουρούν»
την ομφαλοσκόπηση των Επιδαυρίων.

«Αν ήμουν ένας άνθρωπος του μικρόκοσμου, μπορεί και να με απασχολούσαν όλα
αυτά, τα οποία αντιλαμβάνομαι ως υστερικές κραυγούλες που πίσω τους έχουν
κάποια συμφέροντα», σχολιάζει ο σκηνοθέτης.

Από την άλλη, ο Τερζόπουλος έχει το κοινό του. Και μάλιστα φανατικό.
Ενδεικτική είναι η πρόσφατη συνομιλία που είχα με τον μηχανικό ενός
συνεργείου, όπου πήγα το μηχανάκι μου. Με ρώτησε πότε παίζεται στην Επίδαυρο η
παράσταση του Τερζόπουλου, για να μην τη χάσει. «Μα είσαι τόσο θεατρόφιλος;»,
τον ρώτησα. «Δεν χρειάζεται να είναι κανείς θεατρόφιλος. Κι ένα παιδί μπορεί
να καταλάβει τις παραστάσεις, γιατί τις νιώθει εδώ», απάντησε, βάζοντας την
παλάμη στα σπλάγχνα του.

«Υπάρχει ένα σύστημα εργασίας με τη γλώσσα των σωμάτων, την ένταση των
εκφράσεων, την εμμονή στην ανάλυση, στην απόσταξη. Είναι μια θεατρική γλώσσα
που έρχεται σε άμεσο διάλογο με τον θεατή», λέει ο Τερζόπουλος, ο οποίος
συνεχίζει με εμμονή την έρευνά του στην τραγωδία, εξελίσσοντας τη μέθοδο ενός
σωματικού θεάτρου έντασης και αντιθέσεων. Σώματα ακίνητα, ή κινούμενα
τελετουργικά, «μιλάνε» για την τραγωδία του ανθρώπου στη σύγχρονη εποχή. Μέσα
από την αυστηρή στυλιζαρισμένη φόρμα, το αρχέτυπο αντιπαρατίθεται με το οικείο
και το τραγικό εναλλάσσεται με το παρωδιακό, σκαλίζοντας αισθήσεις και
αισθήματα, κινητοποιώντας μνήμες ιστορικές και υποσυνείδητες.

«Για να υπηρετήσουμε την ουσία των κειμένων σήμερα, πρέπει να δούμε πως τα
δεδομένα στον κόσμο άλλαξαν. Ο πλανήτης βρίσκεται σε άσχημη ώρα. Κάποια στιγμή
όλοι μαζί, εχθροί και φίλοι, θα χαθούμε. Ας συμφιλιωθούμε πριν χαθούμε ηθικά
και ψυχικά. Στην τραγωδία των “Περσών”, στον θρήνο και την ήττα της Ανατολής,
η συνάντηση, η συνδημιουργία επτά Ελλήνων και επτά Τούρκων γίνεται συμφιλίωση
μιας επιβεβαρυμμένης ιστορικότητας. Στην παράστασή μας δεν έχουμε έναν
κλαψιάρικο θρήνο αλλά έναν θρήνο ανθρώπων, έναν θρήνο σωματικό, με ήχους
παροξυσμικούς, οργασμικούς. Στη θέση του πένθιμου θρήνου μπαίνει η οργανωμένη
κραυγή, που μέσα της υπάρχει το αίτημα: “Στοπ ο πόλεμος”. Αυτό είναι μια μορφή
εξέγερσης. Ζητήσαμε από την Ελένη Βαροπούλου νέα μετάφραση και μας παρέδωσε
έναν δυναμικό, κάθετο λόγο, που μας οδήγησε σε μια υπέρβαση ορίων. Ο σύγχρονος
ελληνικός λόγος μοιρασμένος με τον οθωμανικό, το κείμενο στο πρωτότυπο, οι
βυζαντινοί ύμνοι και οι θρήνοι της Ανατολής δημιουργούν μια παρτιτούρα, η
οποία περνάει από τον πετρωμένο θρήνο σε ένα αδόκιμο τοπίο, που δεν
προσλαμβάνεται, που ανησυχεί. Όσο η παράσταση προχωράει και βαθαίνει προς την
ιστορικότητα και την οντολογική ερμηνεία, φέρνει στην επιφάνεια το μεγάλο
ερώτημα “περί τίνος πρόκειται”».

Στην παράστασή του Τερζόπουλου οι ηθοποιοί είναι όλοι άνδρες, ο λόγος είναι
μοιρασμένος στα μέλη του θιάσου, ενώ ρόλοι και Χορός είναι ένα συμπίλημα δύο
εθνών σε πόλεμο, δύο εθνών σε θρήνο.

«Παλαιότερα εστίαζα στην τελετουργική εκδοχή, προσπαθώντας να προσεγγίζω
κάποια αρχέτυπα. Ήμουν πιο κοντά στο θρησκευτικό δρώμενο, στον θρησκευτικό
Αισχύλο (Θεότητα – Φύση – Πόλη). Εδώ τώρα, βλέπω περισσότερο τα σύγχρονα
ζητήματα. Την αποκοπή τού ανθρώπου από τη Φύση-Θεό και τον εγκλωβισμό του στην
Πόλη, που δημιουργεί όλα τα δεινά. Λαμβάνοντας υπόψη όλες τις σύγχρονες
καταστροφές, προχώρησα σε μια εκδοχή που έχει πολιτικές διαστάσεις».

Ο καταποντισμός μιας αυτοκρατορίας

«Ο πλανήτης βρίσκεται σε άσχημη στιγμή. Όλοι μαζί, εχθροί και φίλοι, κάποια στιγμή θα χαθούμε. Ας συμφιλιωθούμε, πριν χαθούμε ηθικά και ψυχικά», λέει ο Τερζόπουλος, που έδωσε πολιτικές διαστάσεις στην ελληνοτουρκική συμπαραγωγή των «Περσών»

Υπάρχουν αριθμητικά δεδομένα, τα οποία αναφέρει ο άγγελος: στη Σαλαμίνα τα
1.207 περσικά πλοία καταποντίστηκαν από τα 317 αθηναϊκά. Αυτός ο ελάσσων
αριθμός δίνει στον σκηνοθέτη την ευκαιρία να κάνει τις σύγχρονες, ιστορικές
αντιστοιχίες.

«Στους “Πέρσες” παρακολουθούμε τον καταποντισμό μιας αυτοκρατορίας, η οποία
ξεπεράστηκε ιστορικά, έκλεισε τον κύκλο της και καταρρέει, γιατί ήταν
θανατηφόρες οι δομές της: ηγεμονική εξουσία, πολυεθνική πανσπερμία, πετρωμένα
θεοκρατικά μοντέλα, κατακτητικοί πόλεμοι με μισθοφόρους και δούλους», λέει ο
Θόδωρος Τερζόπουλος. «Επακόλουθα στοιχεία της παρακμής, η ματαιόδοξη χλιδή, η
έπαρση, η αλαζονεία, η ασέβεια, η ύβρις. Ακολουθεί και η στρατιωτική συντριβή
τους. Στη διαχρονική αυτή τραγωδία, ιδιαίτερα επίκαιρη σήμερα, ο Αισχύλος
περιγράφει το τελετουργικό τής ταφής. H αυτοκρατορία πεθαίνει, ενταφιάζοντας
μαζί της τις δομές, που κατέρρευσαν».

Με φωτογραφίες των απολεσθέντων

Ο θρήνος γίνεται αντιπολεμική κραυγή, μια διαδήλωση που οδηγεί στην επίκληση
του νεκρού Δαρείου. Αλλά οι ηττημένοι, αντί να δουν το φάντασμά του στη γη,
κατεβαίνουν στον Άδη. «Όλα τα σώματα φτάνουν να χτυπιούνται πάνω στη σκηνή,
για να ησυχάσουν μετά την επίκληση και να ακούσουν το φάντασμα του Δαρείου να
τους συμβουλεύει», επισημαίνει ο Θόδωρος Τερζόπουλος. «Σαν να πέσανε σε
παραλήρημα, όπως πέφτει ένα χωριό που νομίζει ότι βλέπει την Παναγιά, εκεί που
το πάθος έχει μόνο πόνο. Το θέμα της τραγωδίας γίνεται ένα σχόλιο πάνω στην
οδύνη, στις επιθετικές στάσεις ζωής που αντιμάχονται η μία την άλλη, που
πολεμούν μέχρις εξοντώσεως. Μια αναπηρία που την υποκαθιστά η τέχνη. H
παράσταση αρχίζει σαν μια ολονυχτία των ψυχών, με τις φωτογραφίες των
απολεσθέντων στους πολέμους, πάνω στα τα σώματα των οικείων, σε μια τελετή
αυτοενταφιασμού. Ξεκινά με αυτό το προμήνυμα θανάτου, συνεχίζεται ως μοιρολόι
και καταλήγει ως ένας παροξυσμικός, άγριος θρήνος».

INFO

«Πέρσες» στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, στις 30 Ιουνίου και 1 Ιουλίου (τηλ.
210-327.200). Τιμές εισιτηρίων: 50,40, 35, 25, 15 ευρώ.