Δαίμονες της εικόνας

Τεράστιοι πίνακες (A. Πενκ, Μουσείο Φρισύρα) με σύμβολα που θυμίζουν προϊστορικά σπήλαια ή σύγχρονα γκράφιτι, μια σημαδιακή επίκληση του αρχέτυπου δεισιδαιμονικού ενστίκτου στην εποχή της υψηλής τεχνολογίας

Σε πρώτη ματιά πρόκειται για πολύ αντιπροσωπευτικές αναδρομικές εκθέσεις δύο
Γερμανών καλλιτεχνών οι οποίοι θεωρούνται κορυφαίοι, παγκοσμίως. Τριάντα
πίνακες του Gerhard Richter (γ. 1932) και τριάντα επτά του Α. R. Penck (γ.
1939) καταλαμβάνουν το Μουσείο Φρισύρα, το οποίο δικαιούται να καμαρώνει ότι
τους φιλοξενεί άψογα. Σε δεύτερη ανάγνωση, τα μηνύματα πολλαπλασιάζονται
οριακά, τόσο για τον φιλότεχνο όσο και για όποιον αναζητεί το στίγμα της
εποχής. Ας εξηγηθούμε:

Εύστοχο συνταίριασμα: H συστέγαση των δύο ζωγράφων δεν είναι τυχαία. Ο
ένας, ο Ρίχτερ, εκφράζει τον διερευνητικό στοχαστή που ψάχνει κάθε είδους
εικόνα (ζωγραφική, σινεμά, φωτογραφία) και αναζητεί το πώς αυτή διαμορφώνει
ένα νόημα για τον θεατή. Στην αρχή διαλύει μια φωτογραφία προσώπου, αλλού την
ξαναμοντάρει από τα κομμάτια της, πιο πρόσφατα απομονώνει τις τροχιές του
πινέλου και του μεταφερόμενου χρώματος, καταλήγοντας σε μια δυναμική – σαν το
action painting του Πόλοκ – γραφή, η οποία μεταφέρει και την εξπρεσιονιστική,
την ενστικτώδη κίνηση της ψυχής καθώς «βλέπει». Ο Πενκ καταπιάνεται με το
ένστικτο και τον Μύθο, αφετηρία του δεν είναι η εκλογίκευση όσο το χαώδες
υποσυνείδητο υπόβαθρο. H δεισιδαιμονική ζωγραφική μοιάζει με των προϊστορικών
σπηλαίων, καμιά φορά και με τα σύγχρονα γκράφιτι των τοίχων της μεγαλούπολης.
Φιγούρες-ιδεογράμματα, σε περιβάλλον εξπρεσιονιστικό κι εδώ, αφήνουν την
οπτική γεύση ότι ξαναζούμε την πολύ αρχέγονη πτυχή μας.

Εικόνα και πολιτισμός: Οι εντυπώσεις «αρπάζουν το βλέμμα» του θεατή,
είναι αμέσως σαφές ότι πρόκειται για κορυφαίους δημιουργούς, με «διά βίου»
όραμα και υψηλή τεχνική ανάπτυξη, άρα «δικαιούνται να ομιλούν» ως έγκυροι
δείκτες. Και τι δεν μας λένε, αλήθεια! Σε πρώτο πλάνο η Γερμανία του 20ού
αιώνα, και μάλιστα η τεμαχισμένη (οι ζωγράφοι έζησαν μεταξύ Ανατολικής και
Δυτικής), με το δικό της κίνημα που καθόρισε την παγκόσμια τέχνη, τον
εξπρεσιονισμό, την ελευθεριότητα του ενστίκτου ως αντίποδα της σύγχρονης ζωής.
Από κάτω, ο Φρ. Νίτσε και ο Σ. Φρόυντ οι οποίοι το θεωρητικοποίησαν. Παραπίσω,
ο ίδιος ο «Φάουστ» του Γκαίτε να μονολογεί «σπούδασα τη Φιλοσοφία και τις
Επιστήμες, μα να ‘μαι εδώ, με τόσα φώτα να είμαι σοφός όσο και πρώτα…»,
διατυπώνοντας έτσι το DNA του δυτικοευρωπαϊκού πολιτισμού: εκλογίκευση
εναντίον ενστίκτου, Απόλλων εναντίον Διονύσου, αλλά και αντιστρόφως.

Γιατί η ζωγραφική, σήμερα; Όλα αυτά μέσα από πίνακες, δύο κορυφαίων,
έστω, Γερμανών; Το άκρως ενδιαφέρον είναι ότι οι δύο καλλιτέχνες
προβληματίζονται κατ’ αρχήν για τον τόπο τους, έγιναν παγκόσμιοι επειδή πρώτα
έγιναν εντόπιοι – κι αυτό το μήνυμα αφορά τις περιφερειακές χώρες όπως η δική
μας, των οποίων πολλοί καλλιτέχνες ξιππάζονται εύκολα με τα αλλότρια. Το
επόμενο ζήτημα αφορά τη ζωγραφική την ίδια. Και οι δύο, ο Ρίχτερ ιδίως,
ασχολούνται με την «αναγνωσιμότητα» του οπτικού θεάματος. Τι κάνει ό,τι
βλέπουμε να αποκτά νόημα; H «αναγνώριση σχήματος» (pattern recognition) είναι
σήμερα η υψηλότερη κλίμακα έρευνας, όχι γιατί αναβιώνουν οι πλατωνικές σπουδές
αλλά επειδή χρειάζεται στους… κομπιούτερ! Πώς θα κάνουμε τις μηχανές να
αναγνωρίζουν αληθινές «ταυτότητες» μέσα από τις οπτικές φόρμες; Απρόσμενα (;)
οι προαιώνιοι προβληματισμοί της εικαστικής αναπαράστασης αποκτούν φρέσκο
ενδιαφέρον και, βέβαια, αφήνουν πολύ πίσω το διάλειμμα «εικαστικού
προσεταιρισμού των αυτούσιων αντικειμένων» που καθόρισε την παγκόσμια τέχνη
κατά τις πρόσφατες δεκαετίες. Ακολουθώντας τη φιλοσοφία του Ρίχτερ, θα
συμφωνούσαμε ότι η εσωτερική θέαση είναι που συντάσσει χρώματα και σχήματα σε
εμπειρικό μήνυμα, μεταβιβάσιμο από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Άψογη η παρουσίαση (J. Schilling – M. Χαλικιά) και οι μουσειακοί κατάλογοι. Το
Μουσείο Φρισύρα, τελικά, αναλαμβάνει επιτελικό ρόλο, «γεφυρώνει» ιδεολογικά τη
δική μας ζωγραφική με την αντίστοιχη ευρωπαϊκή. Δεν είναι μόνο οι
συγγενεύοντες Γ. Ψυχοπαίδης και A. Ακριθάκης που θυμηθήκαμε, αλλά και η
ζωγραφική συνολικά, ως ανθρωποκεντρική ιδεολογία.

INFO

Γκ. Ρίχτερ και A. Πενκ, Αναδρομικές εκθέσεις στο Μουσείο Φρυσίρα, Μονής
Αστερίου 3 & 7, τηλ. 210-3234.698, μέχρι 4 Δεκεμβρίου