Δεινά… αρχιτεκτονικού τύπου

Όπου και να στρέψεις το βλέμμα σου, αντικρύζεις επαναλαμβανόμενα λευκά κουτάκια. Πάνω σε ακρογιαλιές πανέμορφες, σε βράχια και απόκρημνες πλαγιές, σε ρέματα, παντού

Ζούμε σ’ έναν τόπο με έντονες εναλλαγές του τοπίου τόσο στη νησιωτική χώρα,
όσο και στην ηπειρωτική. H γυμνότητα και η τραχύτητα της φύσης που υπάρχει
στις Κυκλάδες, για παράδειγμα, με ένα έδαφος πετρώδες και απόκρημνο, κάνουν τα
νησιά να μοιάζουν με πελώριους κυκλώπειους βράχους που πετάχτηκαν στη θάλασσα.

Τόπος, αυτή η λέξη που περιέχει τόσες έννοιες. Τοπογραφία, φως, κλίμα,
χρώματα, υφές, υλικά, φύση και μέσα σ’ όλα αυτά η παρουσία των ανθρώπων. H
διαρκώς μεταλλασσόμενη και ιδιόμορφη κορυφογραμμή του τοπίου, εκεί που σμίγει
η γη με τον ουρανό, η σχέση των ορεινών όγκων με την οριζοντιότητα της
θάλασσας, αλλά και ο τρόπος που αλληλοσυμπληρώνονται σε ένα σύνολο μοναδικό
και ανεπανάληπτο, αποτελούν τα στοιχεία εκείνα που χαρακτηρίζουν τον τόπο μας.

Αλλά και ο ίδιος ο ορίζοντας εμφανίζεται τόσο διαφορετικός, ανάλογα με το φως
ή τη διαύγεια της ατμόσφαιρας. Άλλη εικόνα τον χειμώνα ή την άνοιξη από αυτήν
που έχεις το καλοκαίρι. Οι αποστάσεις μοιάζουν να αλλάζουν, να μεταβάλλονται
σε σχέση με το φως.

H μετάβαση από τη μικρή κλίμακα στη μεγαλύτερη γίνεται μ’ έναν τρόπο
φυσικό, σχεδόν αυτονόητο. Οι όγκοι και τα περιγράμματά τους ορίζονται καθαρά
και ξεχωρίζουν από τα γειτονικά τους και μπορείς εύκολα να διακρίνεις αυτό που
είναι κοντά, σε σχέση με το άλλο που βρίσκεται μακρύτερα. Εδώ, το μόνο που
έχεις να κάνεις, είναι να ενταχθείς σ’ αυτό που προϋπήρχε. H ίδια η φύση σού
υποδεικνύει τον τρόπο αλλά και το μέτρο της όποιας σου επέμβασης.

Με ποιον τρόπο κτίζει, λοιπόν, κανείς σ’ έναν τόπο σαν τον δικό μας, σ’ ένα
έδαφος διάσπαρτο με ερείπια χιλιετιών, από μεγάλους πολιτισμούς του
παρελθόντος; Πώς θα ενταχθεί ένα νέο και σύγχρονο κτίσμα δίπλα σ’ αυτά που
προϋπήρχαν;

Αυτό είναι ένα θέμα τεράστιο και δύσκολο και φυσικά δεν μπορεί μονοδιάστατα να
απαντηθεί. Πρέπει σίγουρα όμως να περάσουν πολλά χρόνια από την υλοποίηση ενός
κτιρίου, να το βιώσουν πολλές γενιές, για να μπορέσουμε με κάποια βεβαιότητα
να απαντήσουμε στο ερώτημα. Αυτή θα είναι έτσι μια διαχρονική απάντηση, που θα
λαμβάνει υπ’ όψιν της τόσο αυτό που υπήρχε, όσο και αυτό που θα υπάρξει μετά,
ώστε το παρόν να είναι η δυναμική συνισταμένη του παρελθόντος και του
μέλλοντος αντίστοιχα. Γιατί έτσι μόνον αυτή η απάντηση μπορεί να έχει μια
εγκυρότητα, την εγκυρότητα και την αλήθεια του χρόνου.

Οι προηγούμενες γενιές δημιούργησαν και μας άφησαν, ως πολύτιμη παρακαταθήκη,
τους υπέροχους αιγαιοπελαγίτικους οικισμούς.

Μονοπάτια πανάρχαια, πέτρινοι τοίχοι κτισμένοι με γνώση και πείρα
αιώνων, πιο πάνω ένα μικρό ξωκκλήσι, όλα βγαλμένα μέσα από μια ανάγκη,
ακολουθώντας το μέτρο του καθημερινού βίου, την κλίμακα του ανθρώπινου μόχθου,
έτσι που να αποκτά ο χρόνος νόημα.

Σπίτια, υπόστεγα, στάνες, καμωμένα με μαστοριά, ενταγμένα σοφά στο περιβάλλον
και τις ιδιαίτερες κλιματολογικές συνθήκες, λες και αναδύονται από πολύ βαθιά
μέσα στο παρελθόν. Αρχιτεκτονική και φύση απόλυτα συνταιριασμένα σ’ ένα
αδιαίρετο σύνολο, που νομίζεις ότι το ένα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς το άλλο.

Αλλά τα τελευταία χρόνια έχει αλλάξει η ζωή μας, με αποτέλεσμα να έχει αλλάξει
και ο τρόπος που κτίζουμε. Ένας άλλος τρόπος ζωής έχει επιβληθεί ως πρότυπο,
πρότυπο παγκόσμιο, ισοπεδωτικό, και ένας κακώς νοούμενος τουρισμός έχει
εισβάλει παντού, μετατρέποντας τους ανθρώπους σε ρομπότ με μοναδικό στόχο το
γρήγορο και εύκολο κέρδος.

Όπου και να στρέψεις το βλέμμα σου, αντικρύζεις επαναλαμβανόμενα λευκά
κουτάκια. Σαν αρρώστια που εξαπλώνεται, μια λευκή επιδημία που μεταδίδεται
ταχύτατα και να μην έχουμε βρει ακόμη το αντίδοτο.

Σπίτια που μοιάζουν πλαστικά, με λείους επιχρισμένους τοίχους να αντανακλούν
ενοχλητικά το εκτυφλωτικό φως του ήλιου, σε αντίθεση με τα παλιότερα που ήταν
καμωμένα από πέτρα ή είχαν γήινα χρώματα και το φως διαχέετο στις επιφάνειες,
δημιουργώντας πάμπολλες φωτοσκιάσεις. Γιατί και την πέτρα δεν ξέρουμε πια πώς
να την κτίζουμε και την χρησιμοποιούμε κυρίως ως επένδυση, χάνοντας έτσι την
ομορφιά και τη στατική λειτουργία που επιτελούσε. Σημασία δεν έχει με τι υλικό
κτίζουμε, αλλά πώς κτίζουμε.

Αλλοπρόσαλλες μορφές και βάρβαροι χώροι

Κυκλάδες: Σπίτια που μοιάζουν πλαστικά, με λείους επιχρισμένους τοίχους να αντανακλούν ενοχλητικά το εκτυφλωτικό φως του ήλιου, σε αντίθεση με τα παλιότερα που ήταν καμωμένα από πέτρα ή είχαν γήινα χρώματα

«Rooms to let» ξεφυτρώνουν παντού. Να βγάλουμε την άδεια, μετά να κτίσουμε όσα
περισσότερα τετραγωνικά μπορούμε, να μετατρέψουμε παράνομα το υπόγειο σε
ισόγειο, άλλωστε σ’ αυτές τις περιπτώσεις όλοι κάνουν τα «στραβά μάτια». Για
να τα βλέπουμε αργότερα και να μας καταδυναστεύουν με τις αλλοπρόσαλλες μορφές
τους και να αναγκαζόμαστε να ζούμε στους βάρβαρους χώρους που εμείς
δημιουργήσαμε. Κατά τα άλλα όμως, διαθέτουν άνετο μπάνιο με όλα τα αξεσουάρ,
τηλεόραση, air condition και ψυγείο… γιατί αλήθεια πώς είναι δυνατόν να
χωρέσει όλη αυτή η αρχοντοχωριατιά μας σε σπίτια ταπεινά που δεν κραυγάζουν,
αλλά μένουν σιωπηλά και που για να ακούσεις τη φωνή τους και να δεις την
ομορφιά τους πρέπει να ‘χεις άλλου είδους αυτιά και μάτια;

Τόποι άγονοι, χρόνια ξεχασμένοι στη μοίρα τους, άνθρωποι εγκαταλελειμμένοι,
που μια ζωή υπέφεραν στην ανέχεια και στη φτώχεια. «Είμαστε και εμείς εδώ…»
είναι σαν να μας λένε. «… μη μας βλέπετε πίσω από τα ρομαντικά παραμορφωτικά
γυαλιά σας! Πρέπει κι εμείς να ζήσουμε».

Βρισκόμαστε έτσι και πάλι μπροστά στο γνωστό φαινόμενο, την Αθήνα με τον
υπερ-συγκεντρωτισμό της, την πόλη που λειτουργεί ως πρότυπο και δημιουργεί
μικρά κακέκτυπά της παντού. Είναι και ο λανθασμένος τρόπος που
αντιλαμβανόμαστε την παραδοσιακή αρχιτεκτονική των νησιών μας. Ως γραφική
εικόνα μόνο, χωρίς τη βαθύτερη διδακτική της ουσία, μια εικονογραφική μίμηση
που επαναλαμβάνεται μηχανικά, κατασκευάζοντας πανομοιότυπα κτίσματα.

H καταστροφή που συντελείται είναι ανεπανόρθωτη και την συνεχίζουμε σαν να τον
μισούμε αυτόν τον τόπο!

Κατασκευάζουμε αδιακρίτως δρόμους από τη μια άκρη στην άλλη, που τραυματίζουν
το τοπίο και μοιάζουν με ουλές ενός αόρατου μαχαιριού πάνω στο σώμα των
νησιών. Για να χαθεί η ενιαία τους όψη, η τόσο σημαντική, που τεμαχίζεται
άναρχα χωρίς περίσκεψη ακόμα και σε σημεία απροσπέλαστα, σε δύσβατες πλαγιές
που θα έπρεπε να μείνουν αλώβητες από την ανθρώπινη επέμβαση. Δεν μας αρκεί
που καταστρέψαμε την πανέμορφη Ρόδο ή τη μοναδική Κρήτη με τα απίστευτης
κακογουστιάς ξενοδοχειακά τερατουργήματα, τώρα φτάσαμε και στα νησάκια της
άγονης γραμμής! Μια άγονη γραμμή που χρόνια τώρα τα προστάτευε από τον κακό
εαυτό μας. Εκείνον που εξουθενωμένος από τη ζωή στη μεγαλούπολη ξεχύνεται
ακάθεκτος κάθε καλοκαίρι να βρει λίγες στιγμές ξεκούρασης. Οι διακοπές μας,
ένα μικρό διάλειμμα σε μια, κατά τα άλλα, ανούσια και βαρετή ζωή. Αυτός ο
τρόπος ζωής είναι που αποτυπώνεται ανεξίτηλα πάνω στα κτίρια που κάνουμε, έτσι
που στο τέλος να μην μπορούμε να κρύψουμε τίποτα από τον ρηχό πολιτισμό μας.

Δρόμος αυτογνωσίας

Το ταξίδι στον υπέροχο κόσμο της αρχιτεκτονικής δημιουργίας έχει αξία, όταν
μπορέσεις να ακούσεις, σαν τον Οδυσσέα, τις φωνές των Σειρήνων. Το ταξίδι
πρέπει να συνεχίζεται, γιατί ο προορισμός κάθε γενιάς είναι να αφήσει μέσα
στον χρόνο το δικό της χνάρι, το προσωπικό, που θα την χαρακτηρίζει και θα την
κάνει να ξεχωρίζει από άλλα διαφορετικών εποχών.

Καλή αρχιτεκτονική γίνεται στην Ελλάδα, πάντοτε γινόταν, αλλά δυστυχώς
βρίσκεται στο περιθώριο και για τον λόγο αυτόν πρέπει να την βοηθήσουμε, να
την αναδείξουμε και κυρίως να την προστατεύσουμε!

Στις μέρες μας κάτι τέτοιο φαντάζει ίσως πολύ δύσκολο, διότι η
αρχιτεκτονική που προωθείται και διαφημίζεται είναι αυτή που κραυγάζει
επιδεικτικά, εντυπωσιάζει και καταπλήσσει με το νεωτερικό της πρόσωπο. Είναι
δύσκολο, λοιπόν, αλλά δεν μπορεί να γίνει αλλιώς, αφού αυτός είναι ο μοναδικός
και μοναχικός δρόμος της αυτογνωσίας μας.

INFO

Ο Τάσης Παπαϊωάννου είναι αρχιτέκτων, αναπληρωτής καθηγητής στο Εθνικό
Μετσόβιο Πολυτεχνείο