Xολή και ξίδι

Από την «Αντιγόνη» (του Άρη Αλεξάνδρου) με την Ελένη Ουζουνίδου και τον Ιορδάνη Αϊβαζόγλου

Έχει νόημα να ανεβάζουμε στη σκηνή λανθάνοντα θεατρικά κείμενα, καταφανώς
πρωτόλεια, άτεχνα, αλλά με σημαίνοντα για την εποχή τους ιδεολογικά και
μορφολογικά στοιχεία που προοιωνίζονταν μια αισθητικότερη εξέλιξη; Σαφώς ναι,
αλλά με προϋποθέσεις. Ιδού τώρα το απελπιστικά «λίγο» πρωτόλειο του σημαντικού
ποιητή και μείζονος πεζογράφου του ενός αριστουργήματος, του «Κιβωτίου», Άρη
Αλεξάνδρου: η «Αντιγόνη» (1951). H θέση του θα ήταν σχεδόν αναγκαία σε ένα
υποψιασμένο πανεπιστημιακό θέατρο αλλά, βλέπετε, οι ματαιόσπουδοι φοιτητές
καταπιάνονται με τον Σαίξπηρ, τον Μπρεχτ και τον Μπέκετ, για να βάλουν τα
γυαλιά στους επαγγελματίες ως, τάχα, πιο ιδεολογικά ή θεατρολογικά
ενημερωμένοι!

Στα ξένα πανεπιστήμια, οι όμιλοι θεάτρου των φοιτητών – με την
καθοδήγηση ενός καθηγητή, κυρίως θεατρολόγου – μελετούν, αναδεικνύουν και
σκηνικά παρουσιάζουν παλαιά κείμενα φιλολογικού ενδιαφέροντος, πρωτοποριακά
πρωτόλεια, ξεχασμένα ή λανθάνοντα εμφανώς ατελή. Τα μελετούν για τα λάθη τους,
για τις ιδεολογικές πιθανόν καταγωγικές προτάσεις τους και τα δραματουργικά
υβρίδια που περιέχουν. Έτσι, ο Γουσταύος Κοέν στη Σορβόννη με τους φοιτητές
του ανέδειξε τα θρησκευτικά και λαϊκά κείμενα της γαλλικής δραματουργίας. Στην
Αγγλία, σ’ αυτή την πανεπιστημιακή παράδοση οφείλονται πολλές παραστάσεις
αρχαίας ελληνικής τραγωδίας στο πρωτότυπο.

Είναι ενδιαφέρον να θυμίσω πως πριν από τριάντα τόσα χρόνια ο νυν διευθυντής
του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος και σκηνοθέτης της «Αντιγόνης» του
Αλεξάνδρου, ο Βίκτωρ Αρδίττης, τελειόφοιτος τότε μαθητής ή απόφοιτος του
Κολλεγίου Αθηνών, πρωτοανέβασε ύστερα από εκατόν τριάντα πέντε χρόνια το πρώτο
από τα ξεχασμένα έργα του Χουρμούζη, τον «Υπάλληλο». Το ίδιο δεν έκανε στο
Κολλέγιο ως καθηγητής ο Κουν; Ανέβασε «Πλούτο» σε μετάφραση ανωνύμου του 19ου
αιώνα (απεδείχθη δουλειά του Χουρμούζη), τον κρητικό «Στάθη», την «Ερωφίλη»,
απρόσιτα έως τότε κείμενα για τους επαγγελματίες ή απωθούμενα.

Ο Βίκτωρ Αρδίττης με κάποιους συγχρόνους του ομοϊδεάτες αισθητικά
εισήγαγαν πριν από αρκετά χρόνια ακόμη και σε επιχορηγούμενες σκηνές το
«Θέατρο αναλογίου». Έτσι διαβάστηκαν ή ξεχασμένα κείμενα, ή ποιητικοί
μονόλογοι, ή κλασικά και μοντέρνα πεζά που ενέχουν θεατρικότητα ή δυνάμενα να
την προκαλέσουν.

Σ’ ένα τέτοιο πλαίσιο θα έβλεπα να παρουσιάζεται το πρωτόλειο του Αλεξάνδρου,
όχι ιδιαιτέρως λανθάνον κείμενο, αφού έχει δει το φως της δημοσιότητας δύο
φορές (1960, 1982). Παρένθεση προσωπικής μαρτυρίας: το 1971 είχα εισηγηθεί
στον μακαρίτη φίλο Φίλιππο Βλάχο (που είχε πρωτοβγάλει στην ποιητική του σειρά
το «Αμήχανον τέχνημά» μου) να τυπώσει στη μονοτυπία του εξαντλημένες
σημαδιακές συλλογές των ποιητών της μεταπολεμικής γενιάς, π.χ. τη
«Λησμονημένη» του Σαχτούρη, τον «Λόρκα» του Δάλλα, την «Ευθύτητα οδών» του
Αλεξάνδρου, το «Οροπέδιο» και το «Κατά Σαδδουκαίων» του Κατσαρού, Πατρίκιο,
Αναγνωστάκη, Γονατά, Κακναβάτο. Οι περισσότεροι αντιπρότειναν νέα ποιήματά
τους κι έτσι συγκροτήθηκε εκείνη η έξοχη σειρά. Εγώ προσωπικά τηλεφώνησα στον
Αλεξάνδρου στο Παρίσι. Αντιπρότεινε τα ποιητικά του άπαντα, πράγμα που
υλοποιήθηκε και μου μίλησε για την ανέκδοτη δουλειά του τη μεταφραστική, στο
συνταρακτικό ημερολόγιο της απεξάρτησης του Αντάμοφ.

Γνώριζα από τη δημοσίευση στην «Καινούργια εποχή» την «Αντιγόνη». Το
ανέφερα και μου είπε επί λέξει: «Αυτό το πολιτικό αμάρτημα και θεατρικό
έγκλημα έχει ήδη απορροφηθεί, δημιουργικά πιστεύω, στο μυθιστόρημά μου που
φτάνει οσονούπω στο τέλος του».

Ναι, η «Αντιγόνη» είναι και πολιτικό αμάρτημα και θεατρικό. Δεν θα το έλεγα
έγκλημα· κάτι χειρότερο: λάθος.

Πολιτικό αμάρτημα, γιατί είναι γραμμένο εν θερμώ στην εξορία από έναν
πικραμένο, αν θέλετε αδικημένο, παραμερισμένο και μετανιωμένο ιδεολογικά
αγωνιστή. Ο Αλεξάνδρου πέρασε στην εξορία του λιναριού τα πάθη μέσα στη
μέγγενη, εξόριστος από τη Δεξιά και αποκηρυγμένος και απομονωμένος από τους
παλαιούς συντρόφους του. Σ’ ένα ποίημα της εξορίας γράφει: «Κι όμως δεν
αυτοκτόνησα. Έχετε δει κανένα γεροπλάτανο να κατεβαίνει μόνος του το ποτάμι
και να πηγαίνει με τη θέλησή του στο πριονιστήριο;» (Αναφέρω από μνήμης,
γράφοντας μακριά από τα βιβλία μου). Το έργο που ανέβηκε στη Θεσσαλονίκη και
το είδαμε στο θέατρο «Κοτοπούλη» από τον πολυμελή θίασο του ΚΘΒΕ αδικεί τον
Αλεξάνδρου, την Αντίσταση, τους ανθρώπους της ηττημένης παράταξης στον
Εμφύλιο, την ιστορική αλήθεια. Δεν ήταν όλοι φαύλοι στην Κατοχή και στον
Εμφύλιο. Δεν ήταν όλοι οι ηγέτες και οι καπεταναίοι συμπλεγματικοί, έκφυλοι,
δειλοί, προδότες, φιλήδονοι, βιαστές κ.τ.λ.

Σκηνές σαν εκείνη, όπου η κατηγορούμενη ως συνεργάτιδα του εχθρού,
Αντιγόνη, σύζυγος καπετάνιου, που την ενοχοποιεί από ζήλεια γιατί είναι
ερωμένη άλλου καπετάνιου, και που αποπειράται στη φυλακή να την βιάσει ο
αντάρτης φρουρός για να της δώσει με την εγκυμοσύνη τάχα παράταση της ημέρας
εκτέλεσης, και που αποκαλύπτεται ότι η Αντιγόνη είναι ήδη έγκυος από τον
εραστή της, αλλά παρ’ όλα αυτά τουφεκίζεται από τον κομπλεξικό
σύζυγο-καπετάνιο, είναι αποθέωση παλιομοδίτικου θεάτρου ρομαντικής ραφής και
άκρως προβοκατόρικο ιδεολογικά.

Δεν θα επιμείνω περισσότερο, τιμώντας τη μνήμη του Αλεξάνδρου, που το ανέβασμα
του πρωτολείου του έγινε εκ των πραγμάτων ερήμην του και φοβάμαι χωρίς, αν
ζούσε, την έγκρισή του.

Το ανέβασμα από το Κρατικό Θέατρο ήταν πλουσιοπάροχα προικοδοτημένο.
Ενδιαφέρουσα εικαστική σύλληψη του Δαμιανού Ζαρίφη, θεατρικά κοστούμια του
ίδιου και κινηματογραφική μουσική-χαλί του Καμαρωτού, με εντάσεις στις σκηνές
σασπένς, όπως στα αστυνομικά.

Δίχως ίχνος δημιουργικής φλόγας

Πολυπληθής θίασος ηθοποιών, χωρίς ίχνος δημιουργικής φλόγας. Ένα συνεχές
τηλεοπτικό και μετωπικό κάμωμα. Δεν θα ξεχωρίσω κανέναν, αλλά και δεν θα
εκθέσω κανέναν. Το γενικό στήσιμο θύμιζε αλήστου μνήμης σοσιαλιστικό ρεαλισμό.
Ο νους μου πάει στη σοβιετική κατοχή «Ζώγια»! Ρητορεία, στόμφος, διδακτισμός.
Υποκριτική διόγκωση ενός αμήχανου κειμένου. Αν το έργο, τιμής ένεκεν στον
δημιουργό του, διαβαζόταν ως αναλόγιο με παρεμβολές αποσπασμάτων του
«Κιβωτίου», θα είχε νόημα τουλάχιστον παιδαγωγικό, φιλολογικό και θεωρητικό.

Αν θέλει, πάντως, να τιμήσει το ΚΘΒΕ μια τραυματική εποχή της ιστορίας μας,
υπάρχουν έργα καλύτερα και ομόθεμα από την «Αντιγόνη» του Αλεξάνδρου: «Τα
ελληνικά νιάτα» του Ρώτα, «Οι Όμηροι» του Λουκή Ακρίτα και «H Αντιγόνη της
Κατοχής» του Νότη Περγιάλη, αλλά και το «Μπλοκ C» του Βενέζη.