Η Αγγλίδα που χάραξε τα σύνορα του Ιράκ

Ήταν η πρώτη γυναίκα που αποφοίτησε από την Οξφόρδη με μια πρώτης τάξεως

διάκριση στην Ιστορία. Δεν ήταν ό,τι καλύτερο μπορούσε να κάνει για την

προσωπική της ζωή. Στο νυφοπάζαρο της βικτωριανής Αγγλίας η Γερτρούδη Μπελ

έμεινε στα αζήτητα – η οξφορδιανή της αλαζονεία ενοχλούσε τους υποψηφίους.

Το 1892 βαρέθηκε να ψάχνει σύζυγο και αποφάσισε να γνωρίσει τον κόσμο. Στην

Τεχεράνη, όπου ο Άγγλος πρεσβευτής ήταν θείος της, υπέκυψε στη μαγεία της

Ανατολής. Η μις Μπελ δεν παντρεύτηκε ποτέ, πέρασε όμως στην Ιστορία ως η

«μαία» του Ιράκ.

Η Γερτρούδη Μάργκαρετ Λοούθιαν Μπελ, κόρη μεγαλοβιομηχάνου από το Ντάρχαμ,

ήταν – όχι μόνο για τα δεδομένα της εποχής της – μια ασυνήθιστη γυναίκα. Ήταν

σε θέση, όσο λίγοι σύγχρονοί της, να «βγει από το πετσί της» και να διεισδύσει

σε μια ξένη κουλτούρα, ταυτόχρονα όμως παρέμενε «κολλημένη» στις προκαταλήψεις

της εποχής της. Ήταν αντίθετη στη γυναικεία ψήφο, δεν έβρισκε τίποτα μεμπτό

όμως στο να συναποφασίζει ποιος θα γινόταν πού ηγεμόνας στη Μέση Ανατολή.

Έμαθε αραβικά και περσικά και ταξίδεψε σε όλη την περιοχή κάνοντας

αρχαιολογικές έρευνες, φορώντας γούνες (!) και καπέλα με φτερά και κουβαλώντας

μαζί της κινεζικές πορσελάνες για το απογευματινό τσάι.

Τη σέβονταν οι Άραβες. Οι Άραβες πάντως τη σέβονταν. Η μις Μπελ γνώρισε

όλους όσους είχαν ή θα αποκτούσαν ρόλο στα αραβικά πράγματα – από τον Φεϊζάλ

της Μέκκας μέχρι τον Ρασίντ Άλι και τον Ιμπν Σαούντ. Ήταν σε θέση να διακρίνει

τους μελλοντικούς φίλους της Βρετανίας και είχε μια εκπληκτική ικανότητα να

χαρτογραφεί την έρημο, προσόντα που είχαν λίγοι στο «αραβικό γραφείο» του

Καΐρου, το κέντρο της βρετανικής κατασκοπείας, όταν ξέσπασε ο πρώτος πόλεμος.

Το 1916 την έστειλαν στη Βασόρα, βρετανικό προγεφύρωμα για την εκστρατεία

εναντίον της Μεσοποταμίας – δηλαδή του σημερινού Ιράκ -, επαρχίας τότε της

Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Το 1917 οι Βρετανοί μπαίνουν στη Βαγδάτη. Η μις Μπελ

αναλαμβάνει γραμματέας του ύπατου αρμοστή, υπεύθυνη για τις σχέσεις με τον

ντόπιο πληθυσμό. Το 1918 θα χαράξει με το χέρι της τα σύνορα του Ιράκ και της

Ιορδανίας στον χάρτη που θα καταθέσουν οι Βρετανοί στη Συνδιάσκεψη των

Βερσαλλιών.

Ζητούσαν ανεξαρτησία. Οι Άραβες, που με επικεφαλής τον Φεϊζάλ της

Μέκκας ξεσηκώθηκαν εναντίον των Τούρκων, θέλουν ανεξαρτησία. Ωστόσο, Γάλλοι

και Βρετανοί έχουν μοιράσει από το 1916 ανάμεσά τους τα οθωμανικά εδάφη. Η

βρετανική διοίκηση των Ινδιών θέλει να κάνει τη Μεσοποταμία (δηλαδή τα

οθωμανικά βιλαέτια της Βασόρας, της Βαγδάτης και της Μοσούλης) αποικία κατά το

ινδικό πρότυπο. Οι φυλετικές και θρησκευτικές διαφορές είναι τέτοιες,

επιχειρηματολογεί το 1919 ο Βρετανός αρμοστής Γουίλσον, ώστε ένα κράτος σε

αυτήν την περιοχή να μην είναι βιώσιμο. Η Γερτρούδη Μπελ διαφωνούσε. Μπορεί να

πίστευε «ότι η Μεσοποταμία δεν είναι πολιτισμένο μέρος» και να μην εκτιμούσε

τους ντόπιους προύχοντες. Υποστήριζε όμως την υπόθεση της ανεξαρτησίας των

Αράβων – ήταν φίλη του Λόρενς από το 1911 – και επιχειρηματολογούσε στο

Λονδίνο ότι η καλύτερη λύση για τα βρετανικά συμφέροντα θα ήταν μια αραβική,

ελεγχόμενη κυβέρνηση.

Επίθεση με χημικά. Η αποικιακή διακυβέρνηση του Ουίλσον προκαλεί

καθολική εξέγερση των Σουνιτών, των Σιιτών και των Κούρδων της Μεσοποταμίας το

1920. Για να την καταπνίξουν, οι Βρετανοί χρησιμοποιούν για πρώτη φορά

αεροπλάνα και δηλητηριώδη αέρια εναντίον του άμαχου πληθυσμού. Ο πόλεμος

στοιχίζει όμως ακριβά σε χρήμα και νεκρούς. Στο Λονδίνο αμφιβάλλουν για τη

χρησιμότητα του Ιράκ. Ακόμα και ο Τσώρτσιλ, που ποτέ δεν απέφυγε μια μάχη και

έλεγε ότι ο πόλεμος «είναι μια δουλειά που γίνεται με χαμόγελο», δεν μπορούσε

να κρύψει τη δυσφορία του για το «μπλέξιμο της Μεσοποταμίας».

Τον Ιανουάριο του 1921 ο Τσώρτσιλ αναλαμβάνει υπουργός Αποικιών και ορίζει τον

Λόρενς της Αραβίας συμβουλό του για τη Μέση Ανατολή. Η μις Μπελ έχει τώρα

ισχυρούς συμμάχους. Στη συνδιάσκεψη του Καΐρου τον Μάρτιο του 1921 έρχεται η

ιστορική της ώρα, αφού υιοθετούνται και οι δύο προτάσεις της: η δημιουργία

«ανεξάρτητου» κράτους στο Ιράκ και η παραχώρηση του θρόνου στον ήρωα της

αραβικής επανάστασης, τον Φεϊζάλ. Μπορεί να μην είχε πατήσει ποτέ το πόδι του

εκεί, ήταν όμως «πελάτης» των Άγγλων και του χρωστούσαν κάτι, αφού από το

κράτος που του είχαν υποσχεθεί, τη Συρία, τον είχαν διώξει οι Γάλλοι το 1920.

Επιδέξια στην ίντριγκα. Στο δημοψήφισμα που θα γίνει τον ίδιο χρόνο, οι

Ιρακινοί θα επιβεβαιώσουν τον Φεϊζάλ σε ποσοστό 96%. Επιδέξια στην ίντριγκα

και την καταστολή, η μις Μπελ είχε φροντίσει να μην υπάρξει ντόπιος αντίπαλος.

Θα οργανώσει μια εντυπωσιακή τελετή ενθρόνισης στη Βαγδάτη, όπου ελλείψει

εθνικού ύμνου θα ακουστεί το «ο Θεός σώζοι τον βασιλέα».

Η μις Μπελ θα μείνει στη Βαγδάτη, όπου την αποκαλούν «κατούν» (μεγάλη κυρία)

και θα χαράξει τα σύνορα του νέου κράτους με τη Σαουδική Αραβία και τη Συρία.

Όμως, αφού ξέμπλεξε το μπλέξιμο της Μεσοποταμίας, η Γερτρούδη Μπελ δεν θα

είναι πλέον χρήσιμη ούτε στον Φεϊζάλ ούτε στους Άγγλους. Ο δύσκολος χαρακτήρας

της, η αλαζονεία της – «κουράστηκα να φτιάχνω βασιλιάδες» γράφει το 1921 στον

πατέρα της – την οδηγούν στην απομόνωση. Θα πεθάνει το 1926 στη Βαγδάτη, σε

ηλικία μόλις 58 ετών, από υπερβολική δόση υπνωτικών.

Γραμμές στην έρημο είναι ό,τι απέμεινε στο Ιράκ από την κληρονομιά της μις

Μπελ. Ο Φεϊζάλ πέθανε το 1934, γνωρίζοντας ότι δεν μπόρεσε να δημιουργήσει

εθνική συνείδηση στους υπηκόους του. Ακόμα χειρότερα, ο λαός θεωρούσε τη

δυναστεία του αγγλόφερτη και αγγλόδουλη. Το 1958 ένα πραξικόπημα την

παραμερίζει χωρίς αντίσταση και ο εγγονός του Φεϊζάλ τελειώνει κρεμασμένος σε

έναν φανοστάτη. Το Ιράκ της Γερτρούδης Μπελ επέζησε 37 χρόνια. Πόσο θα αντέξει

εκείνο του Τζορτζ Μπους;