Salve Salvator!

Η ζωή εν τάφω, κατετέθης, Χριστέ, και Αγγέλων
στρατιαί εξεπλήττοντο…

Μουρμούριζε το τροπάριο στριμωγμένος στο κούφωμα μιας πόρτας. Τύλιξε το κασκόλ
σφιχτά μέχρι τ’ αυτιά να μην τον αναγνωρίσουν, σήκωσε τα πέτα και κουμπώθηκε
μέχρι επάνω. Ήταν ήδη αρχές του Απρίλη αλλά κατέβαζε μια λεπτή, υγρή παγωνιά
από τις Άλπεις που διαπερνούσε το χοντρό ύφασμα. Ήταν πολύ τριμμένο το παλτό
αυτό για να το φοράει χρονιάρα μέρα, αλλά δεν είχε άλλο. Εξάλλου το αγαπούσε
ιδιαίτερα, το είχε ενθύμιο απ’ τον Κίνσκυ και δεν το ‘βγαζε από πάνω του! Του
το είχε χαρίσει στα γυρίσματα του Λεόνε. Εμφανιζόταν ο ξανθούλιακας κάθε μέρα
τυλιγμένος σ’ εκείνο το μαύρο παλτό που τον έκανε να φαίνεται ακόμα πιο χλωμός
κι αδύνατος. Τα βρίσκανε μια χαρά οι δυο τους, μόνιμα μελαγχολικοί και
τσαμπουκάδες. Το ξανθό και το μελαχρινό βαμπίρ, τους είχε βγάλει ο Λεόνε γιατί
είχαν τους ίδιους μαύρους κύκλους κάτω απ’ τα μάτια. Εκείνοι τον δούλευαν για
τη φοβερή του ανακάλυψη: ξερή, κατάξερη Άγρια Δύση, καρυκευμένη με ιταλικό
χιούμορ και με κερασάκι στην τούρτα τη μουσική του Μορικόνε. Ποιος να το
φανταζόταν πως θα είχαν τόση επιτυχία εκείνα τα ψευτογουέστερν. Αργότερα, κάθε
φορά που έδειχναν το έργο στην τηλεόραση, ο Πάνος, ρέστος πάντα απ’ τον
ιππόδρομο, εισέπραττε τα δικαιώματα κι έκανε γιορτή. «Για μια χούφτα δολάρια»
στην κυριολεξία!

Άδικα ανησυχούσε μην τυχόν και τον αναγνωρίσουν. Ο κόσμος είχε τον νου του
στον Επιτάφιο. Καθυστερούσαν όμως ν’ αρχίσουν με την Περιφορά. Χτυπούσε
ανυπόμονα τα πόδια του στο πλακόστρωτο να μην παγώσουν και συνέχιζε να
σιγοψάλλει το τροπάριο.

… συγκατάβασιν δοξάζουσαι την σην.

– Καλησπέρα, κύριε Παπαδόπουλε! Πώς από ‘δω;

– Καλησπέρα σας! Καλή Ανάσταση!

Πού τον ξετρύπωσε τώρα μέσα στην κόγχη; Κι εκείνο το «πώς από ‘δω;». Εκείνος
εξήντα χρόνια εδώ ήταν. Να όμως που κάποιος τον αναγνώρισε παρ’ όλα του τα
χάλια. Στον δρόμο είχε ρίξει μια ματιά στον καθρέφτη μιας βιτρίνας. Έντονοι οι
μαύροι κύκλοι, όπως πάντα, μόνο που τα μάτια του, άλλοτε λαμπερά και καθάρια,
ήταν τώρα κιτρινιάρικα και θαμπά. Τα μελαχρινά του μάγουλα, χαραγμένα από
κάθετες λυπημένες ρυτίδες, τα σκέπαζαν σκληρές άσπρες τρίχες. Ξυριζόταν κάθε
δεύτερη μέρα πια. Δεν νοιαζόταν για τίποτα τελευταία. Δεν είχε όρεξη. Ούτε
πίστευε πως θα τον έπαιρνε κανείς χαμπάρι. Ιδέα δεν είχαν από γερμανικό θέατρο
οι Έλληνες. Στα τόσα χρόνια μόνο ο Μπακογιάννης τον είχε αναγνωρίσει! Θα ήταν
κανένα χρόνο πριν απ’ τη χούντα. Την Ντόρα δεν την ήξερε ακόμα. Όχι πως τον
είχε δει στο θέατρο. Δεν συνήθιζε να πηγαίνει. Έβλεπε όμως τα βράδια
τηλεόραση. Είχε δει τον Πάνο στα έργα του Φριτς Λανγκ, τον Τίγρη της Βεγγάλης,
και τον Τάφο του Ινδού. Του ανέθεσε την εκφώνηση σ’ εκείνη τη σειρά μαθημάτων
γερμανικής γλώσσας για τους Έλληνες γκασταρμπάιτερ. «Τέλεια άρθρωση, Πάνο,
μπράβο!» του έλεγε όταν έβγαιναν από το στούντιο. Μπορεί και να μην το είχε
πιστέψει πως ήταν ηθοποιός του Kammerspiele. Ώσπου μια μέρα έβγαλε ο Πάνος από
την τσέπη του τα αποκόμματα των εφημερίδων. Στον Μάκβεθ το ’45: «Πάνος
Παπαδόπουλος, ο καλύτερος των δεύτερων ρόλων». Το ίδιο και στην Τρελλή του
Σαγιώ το ’48, και στην Όπερα της πεντάρας το ’49. Με ποιον νόμιζε δηλαδή πως
είχε να κάνει ο κύριος διευθυντής του ελληνικού προγράμματος;

Σκηνοθετούσε εκείνη την εποχή κάποιες ραδιοφωνικές ρεβί με υπονοούμενα κατά
της χούντας. Στον ρόλο του θεατρικού παραγωγού ήταν καλός. Έφερνε ηθοποιούς
απ’ την Ελλάδα. Την Καζέλη, τον Τάκη Μηλιάδη, τον Ληναίο, την Άννα Κυριακού.
Ως σκηνοθέτης, όμως; Τέλος πάντων, του χρωστούσε ευγνωμοσύνη γιατί χάρις σ’
εκείνον κόλλησε στο ελληνικό πρόγραμμα τριάντα ολόκληρα χρόνια. Από τις
απολαβές των εκφωνήσεων συμπλήρωνε τώρα την ισχνή του σύνταξη. Θεός σχωρέσ’
τον, τον μακαρίτη! Άδικα πήγε. Να τον απειλεί κοτζάμ χούντα και να τον
σκοτώσουν σε ομαλές εποχές; Τι να πεις; Μερικοί είναι πολύ άτυχοι. Σαν να το
‘ξερε όμως κι ήθελε να προλάβει τη ζωή: πάντα γρήγορος, νευρικός κι ανήσυχος
όπως το ίδιο του το μπόξερ. Νταβέλη το φώναζε, σαν να μην έφτανε η απειλητική
του μουσούδα, αυτός που είχε καταφέρει ως μοναδικός υπάλληλος σε κρατικό
γερμανικό ίδρυμα να πάρει άδεια συνοδείας σκύλου στο γραφείο. Ακόμα και άδεια
οπλοφορίας του είχαν δώσει! Ποιος ξέρει πόσες απειλές είχε εισπράξει.

Η ζωή πώς θνήσκεις; πώς και τάφω οικείς;

του θανάτου το βασίλειον λύεις δε…,

Επιτέλους, άνοιξε η πλαϊνή πόρτα της Salvator. Μεταμόρφωση του Σωτήρος την
έλεγαν οι Έλληνες την εκκλησία, αλλά εκείνου του άρεσε το λατινικό. Απ’ τα
πλαϊνά φαίνεται θα έβγαζαν τον Επιτάφιο. Μπροστά είχε παραταχθεί ήδη η μπάντα
του δήμου με τα χάλκινα. Ελληνικός Επιτάφιος συνοδεία Βαυαρών! Κάπως έτσι
πρέπει να ήταν και στην Αθήνα την εποχή του Όθωνα. Άτυχος λάτρης της Ελλάδας,
θαμμένος τώρα δυο βήματα πιο κάτω στην εκκλησία των Θεατίνων, στο άκουσμα των
πένθιμων ασμάτων θα ήθελε σίγουρα κι αυτός να δει τον Επιτάφιο, που όμως δεν
έλεγε να βγει. Γύρω από την πόρτα δημιουργήθηκε συνωστισμός κι ύστερα
ακούστηκε πως δεν μπορούσαν να τον βγάλουν. Ξέχασαν να μετρήσουν το ύψος και
τους έπεσε ψηλός. Ο κόσμος κινήθηκε προς τα ‘κει να βοηθήσει, ο νεωκόρος
προσπαθούσε να τους κρατήσει μακριά, από μέσα κάποια παλικάρια πάσχιζαν
ματαίως να βγάλουν το βαρυφορτωμένο κουβούκλιο, ενώ η μπάντα είχε αρχίσει να
παίζει τα πένθιμα εμβατήρια. Ο Πάνος παρακολουθούσε με αγωνία: Αμάν, προσέξτε,
γέρνει μονόπαντα! Πάνε τα λουλούδια! Ρεζίλι θα γίνουμε. Μια φορά μας έδωσαν το
δικαίωμα να περιφέρουμε Επιτάφιο στο κέντρο του Μονάχου κι εμείς δεν μπορούμε
να τον βγάλουμε απ’ την πόρτα της εκκλησίας!

Μεγαλύνομέν Σε, Ιησού βασιλεύ, και τιμώμεν την ταφήν και τα
πάθη σου…

Κάποιος είχε την σωτήρια ιδέα: Πρώτα το άγιο τραπέζι με τα χρυσά υφάσματα και
το Ευαγγέλιο κι ύστερα το ανθοστόλιστο κουβούκλιο. Τέσσερις το σήκωσαν, ενώ
άλλοι τέσσερις πήραν το τραπέζι και το μετέφεραν έξω από την εκκλησία. Οι
πρώτοι διαβήκαν το κατώφλι κρατώντας την λουλουδοπλεγμένη αψίδα κι έξω την
επανατοποθέτησαν στη βάση της. Σήκωσαν ύστερα όλοι μαζί την άγια κατασκευή
στους ώμους και ξεκίνησαν. Παπάδες, παπαδοπαίδια, εξαπτέρυγα, εικόνες,
επίσημοι, κεριά, κόσμος και κοσμάκης, φωνές μαζί με την μπάντα, όλα μια
θεσπέσια πρόσμειξη σε θεατρική σκηνή. Κρυμμένος στο μισοσκόταδο ο Πάνος άρχισε
να βαδίζει τοίχο τοίχο πίσω από το πλήθος.

– Παιδιά, ο Πάνος! Τι θα γίνει μ’ αυτόν στις εκφωνήσεις; Δεν μπορεί πλέον ν’
αρθρώσει λέξη.

– Τι θες δηλαδή να γίνει, ρε Νίκο, να τον απολύσουμε; Απλά θα κάνουμε υπομονή
στο στούντιο. Καλησπέρα σας, κύριε Πάνο!

– Χαίρετε, χρόνια πολλά! Καλή Ανάσταση!

– Θα προχωρήσετε ως τη Μαρίενπλατς;

– Ναι, θα ακολουθήσω παρόλο που η παγωνιά και η υγρασία είναι δυσάρεστες για
τα πόδια.

Προσκυνώ το πάθος, ανυμνώ την ταφήν,

μεγαλύνω σου το κράτος, φιλάνθρωπε,

– Τον φουκαρά! Ήταν πολύ καλός ηθοποιός στα νιάτα του.

– Να χαρώ εγώ την πονεσιάρα!

– Χωρίς πλάκα! Διάβασα εξαιρετικές κριτικές. Τώρα ζει αποτραβηγμένος. Κάποτε
του έφερα γλυκό κυδώνι απ’ την Ελλάδα κι από τότε ανταλλάσσουμε πού και πού
καμιά κουβέντα. Κάθε που φεύγω για διακοπές, «να μου χαιρετήσετε τη θάλασσα!»
μου λέει.

Ε, λοιπόν, τυχερός ήταν που πρόλαβε να ζήσει τέτοιο θέαμα. Τον Επιτάφιο να
λικνίζεται πάνω απ’ τα κεφάλια των ανθρώπων και πίσω του να ακολουθεί θάλασσα
αναμένων κεριών στο κέντρο του Μονάχου!

Είχε εξήντα χρόνια να δει περιφορά Επιταφίου. Όλες κι όλες δύο-τρεις φορές
πήγε στην Αθήνα απ’ το ’43 που ήρθε στο Μόναχο με τη Ρενάτε. Της άρεσε της
Ρενάτε η Ελλάδα, είχε ενθουσιαστεί όταν έφτασε στην Αθήνα μ’ εκείνο το
θεατρικό συγκρότημα. Τους είχαν στείλει να παρουσιάσουν Όνειρο Θερινής Νυκτός
προς ψυχαγωγίαν των Γερμανών στρατιωτών. Ζήτησαν έναν Έλληνα ηθοποιό να
αντικαταστήσει κάποιον δικό τους που ήταν ασθενής. Ο Πάνος πήγαινε την εποχή
εκείνη στη Σχολή του Εθνικού. Θύμωσε ο Ροντήρης όταν άκουσε πως πήγε να
δουλέψει για τους Γερμανούς χωρίς να τον ρωτήσει. Στην οικογένειά του όμως
πεινάγανε κι έπρεπε να εξασφαλίσει κάποια τρόφιμα. Έτσι τη γνώρισε τη Ρενάτε.
Ξετρελάθηκε μαζί της. Τα παράτησε όλα εν μέσω πολέμου και την ακολούθησε. Στο
Μόναχο τον πήγε στη Σχολή Φάλκενμπεργκ, τον βοήθησε στη γερμανική ορθοφωνία,
μεσολάβησε να τον προσλάβουν για ρόλους εξωτικούς στο θέατρο. Ήταν τόσο
απορροφημένος από όλα αυτά, που, παρά τον μεγάλο τους έρωτα, ποτέ δεν πήρε
είδηση το πρόβλημά της. Ένα βράδυ τη βρήκε πεθαμένη από υψηλή δόση μορφίνης.
Από τότε δεν υπήρξε άλλη γι’ αυτόν. Κάποτε την είχε φέρει στην Salvator και
της είχε υποσχεθεί πως μόλις θα τελείωνε ο πόλεμος θα την παντρευόταν σ’
εκείνη την εκκλησία.

Μακαρίζομέν σε, Θεοτόκε αγνή, και τιμώμεν την ταφήν την
τριήμερον…

Η πομπή είχε φτάσει στη Μαρίενπλατς. Ανέβασαν τον Επιτάφιο σε μια εξέδρα
μπροστά στο δημαρχιακό μέγαρο. Πήραν θέση ο επίσκοπος, οι ιερείς, τα
εξαπτέρυγα, η χορωδία, κι έψελναν όλοι μαζί. Εκείνος κάθησε πίσω σ’ ένα
σιδερένιο παγκάκι. Σήκωσε τα μάτια και περιεργάστηκε το τεράστιο μεσαιωνικό
δημαρχείο που απλωνόταν κατά μήκος της πλατείας.

Επιβλητικό και σκυθρωπό, τέλειο δείγμα γοτθικού ρυθμού. Οι πυργίσκοι του,
γωνιώδεις σφηκοφωλιές, είχαν κρυμμένες στις σκιές τους τερατόμορφες φιγούρες
που σαν να παραμόνευαν να τιμωρήσουν τους ασεβείς. Από κάτω έλαμπε η
στρογγυλάδα του Επιταφίου, η λουλούδινη αψίδα γαλήνευε το βλέμμα, οι επιτάφιοι
ύμνοι μαλάκωναν τα πέτρινα αγκάθια. Σαν χάδια ξέφευγαν λάμψεις καμπυλωτές από
τις μίτρες των ιερέων και τα χρυσά εξαπτέρυγα λειαίνοντας τις αιχμές και
ξορκίζοντας το κακό.

Άξιον εστί, μεγαλύνειν σε τον ζωοδότην…

Κι εκείνη το κακό ήθελε να ξορκίσει τότε. Η Μιμή. Πώς τη θυμήθηκε τώρα; Ήταν
Πάσχα του ’71. Είχαν έρθει όλοι μαζί απ’ τη Ραδιοφωνία στη Salvator. Η Μιμή
και ο Βασιλικός περαστικοί απ’ το Παρίσι. Η γλυκύτητα των μαύρων ματιών της
έκανε εντύπωση στον Πάνο. Μιλούσε λίγο και φαινόταν σαν να είχε έρθει από άλλο
κόσμο. Ίσως λόγω ινδιάνικης καταγωγής. Μόλις ανήγγειλε ο παπάς το Χριστός
Ανέστη η Μιμή έκανε μια κίνηση που αδύνατον να σβήσει τόσα χρόνια απ’ το μυαλό
του. Από τις τσέπες της φαρδιάς της κάπας τράβηξε πέντε-έξι κατακόκκινα αυγά
κι άρχισε να τα μοιράζει για να τσουγκρίσουν. «Χρόνια πολλά, και του χρόνου
άνευ χούντας!» έλεγε.

Τι συγκίνηση ήταν εκείνη; Κανείς τους δεν το ‘χε σκεφθεί να φέρει κόκκινα
αυγά. Μόνο η ταξιδιώτισσα Μιμή, παρόλο που έμενε σε ξενοδοχείο με τον καλό της
κι έφευγαν την άλλη μέρα. Πού τα ‘χε ξετρυπώσει; Ναι, εκείνα τα μάτια της, δεν
τα ξέχασε ποτέ ο Πάνος. Τα δικά του έτρεχαν τώρα πάνω στη σκυθρωπή πρόσοψη του
δημαρχείου. Και ξαφνικά του φάνηκε πως τον παρατηρούσαν δυο μαύρα μάτια πίσω
απ’ τον δεξιό πυργίσκο. Στο κεντρικό ρολόι ανάμεσα στους χορευτές ξεπρόβαλε ο
ξανθούλιακας και τον κοιτούσε διαπεραστικά. «Τι έγινε, ρε Κίνσκυ, πάλι
τσαντίλας; Ενόχλησαν τον ύπνο σου οι επιτάφιοι ύμνοι;». Τα μάτια του θάμπωσαν,
δεν μπορούσε να διακρίνει καλά, αλλά… βέβαια, έβλεπε τον Παύλο να διευθύνει
τη χορωδία. Πάντα να διευθύνει ήθελε αυτός κι οι άλλοι να στέκονται σούζα. «Μα
τι στο καλό κάνετε όλοι εσείς εδώ; Πρώτη φορά Επιτάφιος στη Μαρίενπλατς, έτσι;
Κι εσύ καλή μου, Ρενάτε; Ήρθες να με συναντήσεις με την αραχνοΰφαντη εσάρπα
σου, όπως τότε, στο Όνειρο Θερινής Νύχτας. Μη μου κουνάς το χέρι από το
μπαλκόνι, έλα, κατέβα κάτω να σε κλείσω στην αγκαλιά μου. Τι ψιθυρίζεις; Δεν
σε ακούω! Μα γιατί είναι επιτέλους τόσο δυνατές αυτές οι σειρήνες του
ασθενοφόρου; Σκεπάζουν τα λόγια σου, σκεπάζουν τους ύμνους, σκεπάζουν τα μάτια
μου. Ρενάτε, αγαπημένη μου, μη μου φεύγεις ξανά. Έλα ξάπλωσε δίπλα μου, ρίξε
την εσάρπα σου γύρω μας να μη μας βλέπουν. Salve Salvator. Τώρα θα μας πάρουν
να φύγουμε, μόνο να χαμηλώσουν οι σειρήνες και τα φώτα. Αυλαία, παρακαλώ…».

Επιμέλεια: Μικέλα Χαρτουλάρη