Το αίνιγμα της πιο διάσημης βιβλιοθήκης

Σύμφωνα με τον Έλληνα γεωγράφο Στράβωνα, που έζησε τον 1ο π.Χ. αιώνα,

γνωρίζουμε ότι η Αλεξάνδρεια γεννήθηκε στη σκέψη του βασιλιά Αλέξανδρου ο

οποίος την ίδρυσε οκτώ χρόνια πριν από τον θάνατό του, το 331 π.Χ. Ήταν όμως ο

Πτολεμαίος της δυναστείας των Λαβιδών και ηγέτης της Αιγύπτου που μαγεύτηκε

από την ομορφιά της μεταφέροντας στο μεσογειακό αυτό λιμάνι την πρωτεύουσα του

κράτους του. Ήταν ο ίδιος ηγεμόνας που έχτισε έναν Φάρο, στον οποίο

δημιουργήθηκε μία κοινότητα σοφών και μία Βιβλιοθήκη.

Τι γνωρίζουμε για την κατασκευή τούτης της βιβλιοθήκης, πέρα από το ότι μεταξύ

295 και 290 π.Χ. ο Δημήτριος ο Φαληρεύς πραγματοποίησε την ιδέα του Πτολεμαίου

του Α’ να συγκεντρώσει όλα τα βιβλία όλων των τότε γνωστών λαών της γης; «Όχι

πολλά πράγματα», βεβαιώνει ο Γάλλος αιγυπτιολόγος και ακαδημαϊκός Ζαν Λεκλάν.

Σύμφωνα λοιπόν με τους υπολογισμούς του Δημητρίου χρειάζονταν 500.000 ρολά

παπύρων για να καταγράψουν τα έργα της οικουμένης. Έτσι ο βασιλιάς έστειλε

μήνυμα σε όλους τους ηγεμόνες της γης να του στείλουν τα έργα όλων των

συγγραφέων από κάθε τομέα.

Ο οικουμενικός χαρακτήρας του εγχειρήματος προκαλεί το ενδιαφέρον. Τα

κείμενα είναι ελληνικά, ενώ για κείμενα άλλων γλωσσών οι μεταφράσεις τους στα

ελληνικά γίνονταν από τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας.

Ο Πτολεμαίος επιμένει και ζητεί την απόκτηση των παπύρων που βρίσκονται μέσα

σε κάθε πλοίο αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας. Η Βιβλιοθήκη κρατάει

το πρωτότυπο επιστρέφοντας στους ιδιοκτήτες ένα αντίγραφο, ενώ ο Δημήτριος

διαβάζει όλα τα βιβλία, καθώς και όσα έγραψε ο δάσκαλός του Αριστοτέλης.

Στο μεταξύ, ο βασιλιάς κάνει συχνές επισκέψεις ρωτώντας τον αρχιβιβλιοθηκάριό

του για την πρόοδο του έργου. Ο Δημήτριος τού αναφέρει πως οι πάπυροι έχουν

φθάσει τους 2.000, αλλά επισημαίνει πως τα βιβλία του εβραϊκού νόμου πρέπει να

έχουν μια αυθεντική εκδοχή στους χώρους της Βιβλιοθήκης. Και έτσι, 72 σοφοί

από την Ιερουσαλήμ βρέθηκαν στην Αλεξάνδρεια και εγκαταστάθηκαν με διαταγή του

βασιλιά στο γειτονικό νησί Φάρος, μεταφράζοντας στα ελληνικά επί εβδομήντα δύο

ημέρες τα κεφάλαια της Βίβλου, που αποτελούν την Πεντάτευχο. Από αυτή τη

Μετάφραση των Εβδομήκοντα ανακάλυψε αργότερα ο Φίλων ο Αλεξανδρεύς τα κείμενα

της Παλαιάς Διαθήκης, με τα οποία σχημάτισε την εβραιο-αλεξανδρινή φιλοσοφική

σκέψη του.

Διάδοχος του Δημητρίου γίνεται ο Καλλίμαχος, στη διάρκεια της βασιλείας

του Πτολεμαίου Β’ του Φιλαδελφέως. Και το δικό του έργο είναι ο λεπτομερής

κατάλογος των θησαυρών που έχει πλέον συλλέξει η Βιβλιοθήκη. Συντάσσει 120

καταλόγους, τους «Πίνακες», με πλήρη στοιχεία των συγγραφέων και των

σχολιασμένων έργων.

Η Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας συνεχίζει να εμπλουτίζεται με έργα της

οικουμένης έως το 48 π.Χ., όταν ο Ιούλιος Καίσαρας γνώρισε την Κλεοπάτρα. Η

όμορφη βασίλισσα κατακτά την καρδιά του Ρωμαίου αυτοκράτορα, ενώ ο στρατός του

Πτολεμαίου περικυκλώνει το παλάτι των δύο εραστών. Ο Καίσαρας για να ξεφύγει

από τον κλοιό βάζει φωτιά στα αγκυροβολημένα πλοία του λιμανιού. Ο αέρας

μεταφέρει τη φωτιά στις αποθήκες όπου φυλάσσεται το σιτάρι και τα βιβλία, με

συνέπεια να καταστραφούν σαράντα χιλιάδες ρολά παπύρων. Όμως από ό,τι φαίνεται

η φωτιά δεν άγγιξε τη Βιβλιοθήκη. Οι πληροφορίες για την τοπογραφία και τη

γειτνίαση του παλατιού με τους χώρους της Βιβλιοθήκης είναι ελάχιστες, όπως

και οι μαρτυρίες για την έκταση της φωτιάς.

Στο γεγονός της φωτιάς, από τον Καίσαρα το 47 π.Χ., αντιτίθεται η υπόθεση

σύμφωνα με την οποία το 642 μ.Χ. ο στρατηγός Αμρ Ιμπνάλ – Ας έβαλε φωτιά σε

μια αποθήκη με βιβλία κατά τη διάρκεια της επίθεσης των Αράβων στην Αίγυπτο.

Αυτή η υπόθεση απαντάται ξανά στα κείμενα των Αράβων του 13ου αιώνα.

Συγκεκριμένα, ο ιστορικός Ιμπν αλ-Κιφτί αναφέρει έναν διάλογο ανάμεσα

στον Άραβα στρατηγό και έναν κόπτη ιερέα, τον Ιωάννη Γραμματικό. Ενώ ο

δεύτερος συμβουλεύει τον πρώτο να σώσει τα βιβλία, ο στρατηγός ακούει τον

χαλίφη Ομάρ, ο οποίος τον βάζει σε δίλημμα: Αν το περιεχόμενο των βιβλίων

είναι σύμφωνο με το Κοράνι μπορούμε και χωρίς αυτά, αφού το βιβλίο του Αλλάχ

αρκεί. Στην αντίθετη περίπτωση, αν περιέχουν κάτι διαφορετικό από αυτό που

λέει ο Αλλάχ, δεν πρέπει να διατηρηθούν. Ο στρατηγός υπακούοντας στον χαλίφη

καταστρέφει τα βιβλία, με τη φωτιά να καίει συνεχώς επί έξι μήνες.

Σώθηκε ο Αριστοτέλης

«Κάηκαν τα πάντα εκτός από τα βιβλία του Αριστοτέλη στην πυρκαγιά της

βιβιοθήκης της Αλεξάνδρειας», σημειώνει ο Γάλλος αιγυπτιολόγος Ζαν Λεκλάν. Και

ο λόγος που τα δικά του έργα διασώθηκαν έχει να κάνει με το ότι στην αραβική

παράδοση ο Αριστοτέλης αντιπροσωπεύει τη σοφία της αρχαιότητας. Επιπλέον, δεν

ήταν στο στόχαστρο, αφού είχε προηγηθεί του χριστιανισμού, του κυριότερου

αντιπάλου του Ισλάμ.