Σε μερικές ημέρες τα σήμαντρα χιλιάδων εκκλησιών σε όλη την Ελλάδα (αλλά
και όπου αλλού στον κόσμο υπάρχουν χριστιανοί) θα ηχήσουν τιμώντας την
Θεοτόκο, τη Μητέρα του Χριστού, την Παναγία. Μία από τις σημαντικότερες
γιορτές της χριστιανοσύνης είναι στις 15 Αυγούστου, και δεν είναι μονάχα η
αργία που κάνει τη διαφορά στη σημερινή εποχή. Είναι πως η ίδια η παράδοση του
τόπου μας τιμά και αγκαλιάζει τη μητέρα του Θεού και στο πρόσωπό Της ο απλός
λαός εκφράζει τις ελπίδες, τις προσδοκίες, τα όνειρά του. «Η Παναγιά μαζί σου»
είναι μια φράση που θα ακούσετε να ξεστομίζεται και να γράφεται σαν την
καλύτερη ευχή, και τούτο γιατί η παρουσία Της είναι κάτι παραπάνω από
ευεργετική. Πέρα από τους παροξυσμούς των θρησκόληπτων και τις αμφισβητούμενες
καρικατούρες των σύγχρονων ιεραρχών, που σε ελάχιστες περιπτώσεις τιμούν τα
ράσα τους, εγώ προσωπικά, όπως και χιλιάδες άλλοι, έχω μια ανοιχτή θέση στην
καρδιά μου για την Παναγία. Για την Παναγία Εκείνη που πορεύεται μαζί μας και
της δίνουμε εκατοντάδες ονόματα, ανάλογα με την απεικόνισή της (π.χ.
Βρεφοκρατούσα, Γλυκοφιλούσα, Δακρυρροούσα, Γουρλομάτα), με την καταγωγή ή την
ιδιαίτερη πατρίδα (π.χ., της Τήνου, Σουμελά στον Πόντο, Σπηλιώτισσα στ’
Άγραφα), από τα θαύματα που έχει κάνει (π.χ., Γιάτρισσα, Γοργοεπήκοος,
Τριχερούσα), από τη θέση και το σχήμα του ναού (Μολυβδοσκέπαστου στην Ήπειρο),
από γεγονότα που έχουν συμβεί (π.χ., Καψοδεματούσα στο φαράγγι του Ριντόμου
Μεσσηνίας) και απ’ ό,τι άλλο μπορείτε να φανταστείτε.
Σε τούτο το κομμάτι διάλεξα να σας παρουσιάσω, ανεξάρτητα από την
συγκεκριμένη ημερομηνία εορτασμού τους, μερικές από τις Παναγιές της Ελλάδας
που έχουν περίεργα ονόματα, είναι σχετικά άγνωστες και βρίσκονται σε
πανέμορφες τοποθεσίες. Σε όλες έχω πάει, σε όλες έχω προσκυνήσει και
αισθάνομαι τυχερός γι’ αυτό.
Παναγιά η Πορφύρα
|
|
Είναι εμπειρία ζωής να συναντήσεις την εικόνα της Παναγιάς της Πορφύρας. Δεν
περιμένεις ότι θα σε κοιτάξει έτσι, δεν μπορείς να ξεφύγεις, δεν μπορείς να
κρυφτείς πουθενά. Με χαμηλωμένο το βλέμμα θα υποκλιθείς και θα περάσεις στον
μονόχωρο ναΐσκο. Ετούτη η τοιχογραφία του 15ου αιώνα αποτελεί μία από τις
πλέον αξιοπρόσεκτες, αλλά και αυστηρές μορφές στην ευρύτερη περιοχή των
Πρεσπών. Το πορφυρό χρώμα του μανδύα της Παναγίας, αλλά και τα εκφραστικά της
μάτια, που ανοίγουν μια πόρτα στην ψυχή, σε καθηλώνουν κυριολεκτικά. Κρατώντας
στα χέρια της τον μικρό Χριστό που την αγκαλιάζει με το ένα του χέρι, μοιάζει
με μάνα προστάτιδα, ήρεμη από τη μια, σε εγρήγορση από την άλλη.
Για να δεις από κοντά την Παναγία την Πορφύρα πρέπει να φτάσεις στη Μικρή
Πρέσπα και από εκεί να περάσεις την πεζογέφυρα που οδηγεί στο νησάκι του Αγίου
Αχιλλείου. Συνεχίζοντας το περπάτημα για το νότιο άκρο του μικρού νησιού και
έπειτα από περίπου μισή ώρα θα φτάσεις στο πάλαι ποτέ μοναστήρι. Η εικόνα Της
βρίσκεται στον νάρθηκα του ναού, που έχει αναστηλωθεί, και σύμφωνα με την
αρχαιότερη κτητορική επιγραφή είναι του 1524. Γιορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου.
Παναγιά η Κουνίστρα
|
|
Δεν είναι καθόλου κοροϊδευτικό αυτό το όνομα της Παναγιάς, που είναι και
πολιούχος της Σκιάθου. Για την ονομασία της εικόνας, αλλά και του μοναστηριού
που χτίστηκε γύρω στα 1655, υπάρχουν πολλές εκδοχές. Η πιο προσφιλής στους
ντόπιους αναφέρει ότι η εικόνα βρέθηκε να κρέμεται από ένα πεύκο και κουνιόταν
από τον αέρα. Μια άλλη λέει ότι η περιοχή στην οποία βρέθηκε ονομαζόταν
«Κουνίστραι». Τέλος, πολλοί πιστεύουν ότι το «Κουνίστρα» βγαίνει από το
«Εικονίστρια». Λένε, λοιπόν, ότι όταν βρήκαν την εικόνα άστραφτε ένα φως,
οπότε την ονόμασαν Εικών Αστρία, το οποίο παραφθάρηκε σε Εικονίστρια και
κατόπιν σε Κουνίστρα. Η εκκλησία, την οποία οι περισσότεροι τουρίστες της
Σκιάθου επισκέπτονται, μπορεί να μη φιλοξενεί πλέον την ιερή εικόνα (έχει
μεταφερθεί στη Μονή Τριών Ιεραρχών), αλλά εντυπωσιάζει με τις τοιχογραφίες της
και το περίφημο ξυλόγλυπτο και επίχρυσο τέμπλο. Η Παναγιά η Κουνίστρα λένε πως
είναι ιδιαιτέρως θαυματουργή στους δαιμονισμένους (ακόμα υπάρχουν 2 σιδερένιοι
κρίκοι από τους οποίους τους έδεναν κάτω από την εικόνα!) και γιορτάζει στα
Εισόδια της Θεοτόκου (21 Νοεμβρίου).
Παναγιά η Καβουράδαινα
|
|
Στην άκρη του φυσικού φιόρδ του Ξηρόκαμπου της Λέρου βρίσκεται στριμωγμένο
ανάμεσα σε δύο μεγάλα βράχια (που αποτελούν τη στέγη του), το λιλιπούτειο
εκκλησάκι της Παναγιάς της Καβουράδαινας. Εικάζεται ότι φτιάχτηκε στα 1796 από
Λεριούς μαστόρους κατά παραγγελία ενός ψαρά από την Κάλυμνο. Ψαρεύοντας
καβούρια με καμάκι, ο Καλύμνιος ανέσυρε μια σανίδα γεμάτη καβουρομάνες και
οστρακοειδή και, όταν την καθάρισε, είδε ότι επάνω της ήταν ζωγραφισμένη η
εικόνα της Παναγίας. Την ονόμασε Καβουράδαινα και την πήρε στο εικονοστάσι του
στην Κάλυμνο. Την ίδια νύχτα στον ύπνο του εμφανίστηκε μια μαυροφορεμένη
γυναίκα και του είπε: «Πήγαινέ με πίσω και χτίσε το σπιτάκι μου». Την επόμενη
μέρα πήγε, και έβαλε μαστόρους να χτίσουν μια μικρή εκκλησία κοντά στο σημείο
όπου βρήκε την εικόνα. Η Παναγία, όμως, ξαναεμφανίστηκε στον ύπνο του τρεις
μέρες μετά. Ο ψαράς αναγκάστηκε να επιστρέψει στη Λέρο, είδε το εκκλησάκι
γκρεμισμένο και την εικόνα στον ίδιο βράχο που τη βρήκε. Υπακούοντας στις
εντολές Της έχτισε ξανά το εκκλησάκι στο ακριβές σημείο της ανεύρεσης. Η παλιά
εικόνα βρίσκεται σήμερα στο εκκλησιαστικό μουσείο του κάστρου της Λέρου και η
Παναγιά η Καβουράδαινα γιορτάζει στις 8 Αυγούστου. Την όμορφη ιστορία της την
άκουσα από τον συγγραφέα Στάθη Αρμενιάκο.
Παναγιά του Χάρου
|
|
Μπορεί να ακούγεται περίεργο το όνομα αυτής της Παναγιάς, που εκατοντάδες
χρόνια τώρα ευλογεί το νησί των Λειψών, αλλά έχει μια συγκλονιστική
μοναδικότητα.
Είναι η μοναδική εικόνα στην Ελλάδα στην οποία η Παναγία δεν κρατά το Θείο
Βρέφος, αλλά τον Εσταυρωμένο Χριστό. Ο νεκρός Χριστός στον σταυρό του
μαρτυρίου και ο Χάρος, που σχετίζονται μεταξύ τους εννοιολογικά, έδωσαν την
ονομασία Παναγιά του Χάρου, τόσο στην εικόνα όσο και στο μοναστήρι, που
βρίσκεται σε απόσταση ενός χιλιομέτρου από τον βασικό οικισμό των Λειψών. Τόσο
το εξωμονάστηρο όσο και η εικόνα χρονολογούνται από το 1600 μ.Χ., όταν έφτασαν
στο νησί δύο μοναχοί από την Πάτμο. Η Παναγιά του Χάρου γιορτάζει στις 23
Αυγούστου (εννιάμερα της Παναγίας) και στους Λειψούς στήνεται μεγάλο πανηγύρι.
Από το 1943 μέχρι σήμερα τη θαυματουργή εικόνα κοσμούν τα περιώνυμα «κρινάκια
της Παναγίας». Τοποθετούνται στην εικόνα την άνοιξη, στη συνέχεια ξεραίνονται
και στη γιορτή Της, κατακαλόκαιρο, ανθίζουν, βγάζοντας μοσχομυριστά
μπουμπούκια.
Παναγιά η Κρημνιώτισσα
|
|
Η λαϊκή παράδοση στη Σαμοθράκη θέλει τα ξωκκλήσια της να είναι 999 τον αριθμό
και ένα από αυτά, πολύ σημαντικό, είναι η Παναγιά η Κρημνιώτισσα ή
Κρεμνιώτισσα. Ένας μικρός μονόχωρος ναός κρεμασμένος επάνω σε έναν επικίνδυνο
γκρεμό (εξ ου και το όνομά Της), με φόντο το ψηλό βουνό του νησιού, τον Σάο,
και με θέα τη θάλασσα και την παραλία της Παχιάς Άμμου, αποτελεί ένα ορεινό
σημάδι που δεν θα μπορούσε ποτέ να περάσει απαρατήρητο. Η εικόνα της Παναγίας,
που σήμερα φυλάσσεται στον ναό της Κοιμήσεως στη Χώρα της Σαμοθράκης, βρέθηκε
από βοσκό σε μια σπηλιά πριν από περίπου 300 χρόνια. Τη μετέφερε στη Χώρα,
αλλά Εκείνη επέστρεφε πίσω, στον απόκρημνο βράχο… μέχρι που φτιάχτηκε το
εκκλησάκι. Τα περισσότερα τάματα στην Παναγιά την Κρημνιώτισσα τα έκαναν οι
ναυτικοί, που τη θεωρούσαν ως σανίδα σωτηρίας στους κινδύνους, πιστεύοντας ότι
εκεί ψηλά που είναι τους βλέπει και τους προσέχει. Ολόκληρο το εκκλησάκι κάηκε
δυστυχώς πριν από δύο χρόνια. Γιορτάζει συνήθως στις 23 Αυγούστου, αλλά τις
περισσότερες φορές λειτουργείται ιδιωτικά. Ένας άλλος λαϊκός μύθος αναφέρει
ότι όσες φορές κι αν μετρήσεις τα σκαλιά ανεβαίνοντας και κατεβαίνοντας από
τον βράχο, δεν θα βγάλεις ποτέ τον ίδιο αριθμό!
Κυρα-Παναγιά
|
|
Φαντάζεστε ένα ολόκληρο νησί να θεωρείται ως κήπος της Παναγίας, να μην
κατοικείται και να έχει ως κέντρο του ένα υπέροχο μοναστήρι που κοιτάει το
πέλαγος; Το νησί της Κυρα-Παναγιάς είναι ο μικρός «παράδεισος» της μητέρας του
Χριστού και ιδιοκτησία της μονής Μεγίστης Λαύρας στο Άγιον Όρος. Το νησί
αγοράστηκε στα 963 μ.Χ. από τον Άγ. Αθανάσιο και το μοναστήρι χτίστηκε στα
1100 μ.Χ. Παρά το γεγονός ότι σήμερα δεν έχει μοναχούς, παρά έναν φύλακα που
παραμένει εκεί όλον τον χρόνο, ο χρόνος μοιάζει να κυλάει σε μοναστικούς και
πολύ αργούς ρυθμούς. Τα κατσίκια συνεχίζουν να εκτρέφονται, οι ελιές να
καλλιεργούνται, ενώ η θαλάσσια περιοχή τριγύρω να προφυλάσσεται δεόντως, αφού
η Κυρα-Παναγιά είναι το μεγαλύτερο νησί στο προστατευόμενο θαλάσσιο πάρκο των
Βόρειων Σποράδων. Τόσο στον μικρό όρμο κάτω από το μοναστήρι όσο και στους
προφυλαγμένους του Αγίου Πέτρου και του Πλανήτη, το καλοκαίρι αράζουν τα
ιστιοπλοϊκά και τα καΐκια των ψαράδων. Αν και η εκκλησία είναι αφιερωμένη στη
Γέννηση της Θεοτόκου (εορτάζει στις 8 Σεπτεμβρίου), το μεγάλο πανηγύρι της
Κυρα-Παναγιάς είναι παραδοσιακά τον Δεκαπενταύγουστο και το Πάσχα.
