Αννα-Μαρία Δρουμπούκη στα «ΝΕΑ»: Εβραίος, ο αιώνιος άλλος

Τρία χρόνια μετά την 7η Οκτωβρίου 2023, ο αντισημιτισμός βρίσκεται σε έξαρση. «Ο αντισημιτισμός είναι μια επιλογή του μίσους ως τρόπου ζωής», έλεγε ο Σαρτρ. Η ερευνήτρια και ιστορικός Αννα-Μαρία Δρουμπούκη, διδάσκουσα στο Πανεπιστήμιο Νότιας Καλιφόρνιας, επιμελείται τον σημαντικό τόμο «Αντισημητισμός στην Ελλάδα, νεότερες και σύγχρονης αναγνώσεις» (Εστία), όπου μια πλειάδα επιστημόνων, δημοσιογράφων και πολιτών, εξυφαίνουν πτυχές του φαινομένου. Η Αννα-Μαρία Δρουμπούκη μίλησε στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» για αυτό το εγχείρημα.

Για ποιους λόγους ο αντισημιτισμός είναι διαχρονικό φαινόμενο και κινείται ανάμεσα στο μίσος, την εμμονή έως τη συνωμοσία;

Είναι διαχρονικό φαινόμενο ακριβώς επειδή δεν αποτελεί απλώς μια εκδήλωση μίσους απέναντι στους Εβραίους. Είναι ένας βαθιά ριζωμένος τρόπος σκέψης, ο οποίος μεταλλάσσεται ιστορικά, προσαρμόζεται στις εκάστοτε κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες και αναπαράγει παλαιά στερεότυπα με νέα επιχειρήματα. Από τον χριστιανικό αντιεβραϊσμό και τις μεσαιωνικές δοξασίες περί τελετουργικών φόνων έως τον φυλετικό αντισημιτισμό του 19ου αιώνα, τη ναζιστική γενοκτονική πολιτική και τις σύγχρονες συνωμοσιολογικές αφηγήσεις, παρατηρούμε μια αξιοσημείωτη συνέχεια: την κατασκευή του Εβραίου ως ενός επικίνδυνου, σχεδόν μεταφυσικού «Αλλου», στον οποίο αποδίδονται συλλογικά ευθύνες για τα δεινά της κοινωνίας.

Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη, υπαρξιακή διάσταση. Οπως υποστήριξε ο Ζαν-Πολ Σαρτρ στους Στοχασμούς για το εβραϊκό ζήτημα, ο αντισημιτισμός δεν είναι απλώς μια λανθασμένη άποψη. Είναι ένα πάθος, μια επιλογή του μίσους ως τρόπου ζωής, και τροφοδοτείται από την ανάγκη κατασκευής εχθρών.

Ποιοι είναι οι βασικοί του άξονες;

Ο πρώτος και κύριος είναι ότι υπάρχει άρνηση ύπαρξης του Εβραίου. Του αρνούμαστε κάθε ανθρώπινη πτυχή. Ο Εβραίος μεταμορφώνεται σε κάτι δαιμονικό, και αντίθετο της ανθρώπινης φύσης. Επίσης έχουμε την τάση να ταυτίζουμε τους απανταχού Εβραίους, με το κράτος του Ισραήλ, που επιστημονικά είναι λάθος. Η εχθροποίηση του Εβραίου σήμερα, βασίζεται στο εναγώνιο κάλεσμα για μια μορφή συλλογικότητας που χάνεται. Ειδικά οι νεότεροι στη Δύση που έχουν ζήσει πολυκρίσεις, ψάχνουν μια συγκρότηση, μια αλληλεγγύη. Κι αυτό έρχεται παρέα με έναν εμπεδωμένο αντιδυτικισμό. Ο Εβραίος συνεπώς παρουσιάζεται ως συνώνυμο μιας Δυτικής «υπεροχής».

Ο αντισημιτικός λόγος από το περιθώριο, περνάει στο κέντρο της πολιτικοκοινωνικής ζωής και κανονικοποιείται…

Είναι αλήθεια ότι ο αντισημιτικός λόγος γίνεται μέινστριμ. Στην Ελλάδα ήδη από τη δεκαετία του ’80 η Ακροδεξιά παρήγαγε κείμενα αντιεβραϊκά – όπως του Ιωάννη Φουράκη, ή άλλα από τις εκδόσεις «Νέα Θέσις» κ.λπ. –  τα οποία καλούσαν σε διώξεις. Τώρα έχουμε επαναφορά και διασπορά εκείνων των μοτίβων, ευρύτερα. Υπάρχουν ταυτίσεις των άκρων όσο αφορά τον αντισημιτισμό. Για παράδειγμα αναπαράγονται επιχειρήματα από το διαβόητο βιβλίο του Αρθουρ Κέσλερ «Η Δέκατη Τρίτη Φυλή» (το οποίο είναι πλήρως αντιεπιστημονικό), από ανθρώπους της Αριστεράς. Ενα βιβλίο αναφοράς για τον ακροδεξιό χώρο, χρόνια. Πολλά περίεργα αναδύθηκαν τελευταία.

Ποιες είναι οι ρίζες του αντισημιτισμού στην Ελλάδα;

Τα πράγματα εδώ είναι πιο απλά. Ξεκινάμε από έναν ριζωμένο θρησκευτικό αντισημιτισμό. Δεν υπήρχε κατά τη διάρκεια της Κατοχής, αυτό που έχουμε δει σε άλλα κράτη όπως για παράδειγμα στη Πολωνία, με πογκρόμ στον δρόμο. Ο αποκλεισμός του Εβραίου στη χώρα μας είναι αποτέλεσμα πολλών παραγόντων. Ομως ο κύριος ήταν η θρησκεία. Για παράδειγμα μπορούμε να το δούμε αυτό και σε κείμενα ελλήνων συγγραφέων ήδη από τον 19ο αιώνα, που αναπαράγουν θρησκευτικά στερεότυπα. Μετέπειτα έρχονται τα υπόλοιπα, όπως η συγκρότηση της νεοελληνικής ταυτότητας, μετά τη Μικρασιατική καταστροφή. Η μονοκρατορία της Ορθοδοξίας έχει παίξει τον ρόλο της κάτι που το βλέπουμε και στους μουσουλμανικούς πληθυσμούς της Θράκης.

Δεν ήταν πάντα όμως έτσι, κάτι έχει διαρραγεί τώρα.

Αυτό δείχνει η έρευνα. Η πρώτη σοβαρή αλλαγή ανιχνεύεται στην κρίση του 2009. Γράφει σχετικά η Βασιλική Γεωργιάδου. Εκτοτε έχουν αναδυθεί μοτίβα, που βλέπουμε να επανέρχονται συνεχώς. Οπως το «κακό εβραϊκό κεφάλαιο», η επισφάλεια που γεννά σκεπτικισμό απέναντι σε οτιδήποτε δυτικό και η ολική αλλαγή των αξιών. Με τον κόβιντ, ακούγαμε ότι τα εμβόλια μας τα επέβαλαν οι Εβραίοι. Τα λεφτά μάς τα κλέβει αποκλειστικά η Γκόλντμαν Σακς. Εβραίοι παντού. Το 2009 ήταν τομή. Στην Ελλάδα είμαστε πολύ επιρρεπείς σε αυτά. Στο βιβλίο, οι άνθρωποι που καταθέτουν τα βιώματά τους, αναφέρουν τη προκατάληψη που βίωναν από μικρά, από το σχολείο κιόλας. Ενιωθαν αποσυνάγωγοι.

Εσείς πώς αισθάνεστε με όλα αυτά που σας έχουν συμβεί, και πώς βλέπετε τα γύρω σας;

Πιστεύω κατ’ αρχάς ότι μπορούμε να συμβάλλουμε στον δημόσιο διάλογο κάνοντας το καθήκον μας. Είμαι λίγο απαισιόδοξη πλέον. Νιώθω μετέωρη. Ξέρετε η σημερινή πολυφωνία, είναι κατά βάθος μια μονοφωνία. Οταν συμβεί κάτι αναπαράγεται σωρηδόν, δίχως να ακουστούν οι άλλες απόψεις ή φωνές. Σαν να έχουν χάσει την ικανότητα οι άνθρωποι να ερευνήσουν την εξαίρεση.

Αισθάνομαι πως όλο αυτό που γίνεται μοιάζει με αναπαραγωγή μιας κυρίαρχης αφήγησης, στην οποία δεν χωράνε ρήγματα. Βασικό για τις νεότερες γενιές να βρουν μια χαραμάδα. Τη βρίσκουν όμως; Είναι η εποχή των απόλυτων βεβαιοτήτων. Ξέρετε, οι απολύτως βέβαιοι άνθρωποι με φοβίζουν.