«Πώς γίνεται ομορφιά και θάνατος να έχουν το ίδιο πρόσωπο;» ακούμε κάποια στιγμή στο τελευταίο ντοκιμαντέρ του δημοσιογράφου – σκηνοθέτη Νίκου Μεγγρέλη «Πες μου» που αύριο το βράδυ κάνει πρεμιέρα στο 28ο φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης.
Δεν είναι δύσκολο η ερώτηση να χαραχθεί στη μνήμη. Το πλαίσιο μέσα στο οποίο το ερώτημα της φωτογράφου Ρενέ Ρεβάχ τοποθετείται, είναι η απόλυτη φρίκη του 20ού αιώνα (και ίσως όχι μόνο), εκείνη του Ολοκαυτώματος των Εβραίων. Η Ρεβάχ αναρωτιέται ενώ βρίσκεται στην διαδικασία ενός φυσικού αλλά κυρίως πνευματικού ταξιδιού της: η ταινία την ακολουθεί την ώρα που προσπαθεί να ανασυνθέσει τη διαδρομή της οικογένειάς της – Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης – που εκτοπίστηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Αουσβιτς κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτοί οι άνθρωποι δεν επέστρεψαν ποτέ πίσω.
Και πως ενώνεται η ομορφιά με την φρίκη; Φτάνοντας για πρώτη φορά στο Άουσβιτς ένα ξημέρωμα, η Ρεβάχ έπιασε τον εαυτό της να στέκεται ανήμπορη μπροστά στον θάλαμο αερίων, παρατηρώντας παράλληλα την ομορφιά του φυσικού τοπίου. Η συνειδητοποίηση ότι αυτή η ομορφιά είναι ο μοναδικός ζωντανός μάρτυρας της φρίκης στην ίδια ακριβώς τοποθεσία, της έδωσε κουράγιο….
Σαν «χρονοκάψουλα»
«Θέλαμε να κάνουμε ένα – κινηματογραφικά και αφηγηματικά – διαφορετικό ντοκιμαντέρ με αφορμή την ιστορία του παππού της Ρενέ, των προγόνων της και το γενεαλογικό τραύμα» είπε ο Νίκος Μεγγρέλης που με αυτό το ντοκιμαντέρ επιστρέφει στην σκηνοθεσία μεγάλου μήκους κινηματογραφικής ταινίας τεκμηρίωσης πέντε χρόνια μετά το «Οπου υπάρχουν άνθρωποι» (αφορά τον αγώνα των ελλήνων γιατρών σε σημεία του πλανήτη που χρειάζονται άμεση βοήθεια. Πρώτη ταινία του Μεγγρέλη το σπουδαίο ντοκιμαντέρ «Πεθαίνοντας για την αλήθεια», το 2010 με θέμα τη δράση των πολεμικών ρεπόρτερ στο Ιράκ).
«Το “Πες μου” είναι η ιστορία μιας ανθρώπινης κουκκίδας μέσα στη μεγάλη ιστορία του Ολοκαυτώματος στο Αουσβιτς και στο Μπίρκεναου, με τα 1.300.000 θύματα». Εικόνες θαλάμων αερίων, εγκαταλελειμμένα βαγόνια και στρατώνες. Χώροι, κτίρια και οχήματα που εκτός από το ότι λειτουργούν ως τεκμήρια του παρελθόντος, αποκαλύπτουν ένα τοπίο όπου το παρόν και η μνήμη συνυπάρχουν, κάτι σαν «χρονοκάψουλα» μέσα από την οποία αναδύεται το ερώτημα «Τι κινδυνεύουμε να επαναλάβουμε αν ξεχάσουμε;».
Η σιωπή και η απώλεια
«Το “Πες μου” προσεγγίζει τη μνήμη ως πράξη αντίστασης» υποστηρίζει ο Ν. Μεγγρέλης. «Δεν αφηγείται μόνο το Ολοκαύτωμα, αλλά το “μετά”: τη σιωπή, την απώλεια, την ταυτότητα που διαμορφώνεται γύρω από ένα τραύμα χωρίς όνομα. Αλλά και τον κίνδυνο – αν εφησυχάσουμε – να ζήσουμε ακόμα πιο έντονα, εποχές, όπου στο στόχαστρο θα είναι τα δημοκρατικά δικαιώματα, η ελευθερία της έκφρασης και το ίδιο το δικαίωμα στη ζωή. Κάτι που συμβαίνει ήδη με αυταρχικούς ηγέτες και την επανεμφάνιση της ακροδεξιάς ρητορικής και ιδεολογίας σε πολλές περιοχές του πλανήτη μας. Μνήμη σημαίνει αντίσταση».
Το ενδιαφέρον με το «Πες μου» είναι ότι ξεφεύγοντας από το γνωστό και πολύτιμο αρχειακό υλικό χάρη στο οποίο τεκμηριώθηκε η φρίκη των στρατοπέδων συγκέντρωσης, ακολουθεί τη διαδρομή της εσωτερικής, βιωματικής αφήγησης. Η Ρενέ Ρεβάχ (που συνεργάστηκε με τον Μεγγρέλη στο σενάριο) συνομιλεί νοερά με τον παππού της – τον μοναδικό επιζώντα καθώς είχε βρει καταφύγιο στην Αθήνα – ο οποίος δεν ξεπέρασε ποτέ την απώλεια της οικογένειάς του στο Ολοκαύτωμα. Μέσα από αυτή την «επιστολική» σχέση, αναδεικνύεται το λεγόμενο διαγενεαλογικό τραύμα: η σιωπηλή μεταβίβαση της μνήμης και του πόνου από γενιά σε γενιά.
Ο σκηνοθέτης αναφέρεται σε όλους τους συντελεστές που με τον κόπο τους συνέβαλαν στη δημιουργία της ταινίας έτσι όπως την ήθελε: τον Χρόνη Τσιχλάκη και τον Δημήτρη Κορδελά στον κινηματογραφικό φακό, τον Αλέξανδρο Σακελλάριου που έκανε την ηχοληψία, τον μοντέρ Δημήτρη Πολυδωρόπουλο, τον μουσικό Μιχάλη Σιγανίδη, όπως και τον Αλέκο Παπαδάκο που είχε την ευθύνη του animation.
«Ολοι οι συντελεστές συμπεριφέρθηκαν όπως ακριβώς αρμόζει σε ένα τραύμα. Αγάπη, σεβασμός και ενίοτε, απλώς σιωπή».
