Συνελήφθη στη διάρκεια επίσκεψής της στο Ιράν το 2019 και έναν χρόνο αργότερα καταδικάστηκε από το καθεστώς σε πενταετή φυλάκιση για «συνωμοσία κατά της εθνικής ασφάλειας». Αφέθηκε ελεύθερη το 2023, χωρίς να αθωωθεί. Διευθύντρια Ερευνών στο Κέντρο Διεθνών Σπουδών (CERI) της Sciences Po, στο Παρίσι, η γαλλοϊρανή ανθρωπολόγος Φαριμπά Αντελκάχ θεωρεί πως «το να πιστεύει κανείς ότι μπορεί να αλλάξει στρατιωτικά ένα καθεστώς 47 ετών, αγνοώντας τη δυναμική και τις πραγματικότητες της κοινωνίας, είναι τουλάχιστον παράδοξο».
Εχετε υπάρξει κρατούμενη στις διαβόητες φυλακές Εβίν και γνωρίζετε από πρώτο χέρι τη βία του ιρανικού κράτους. Σήμερα όμως βλέπετε τη χώρα σας να δέχεται μαζικές αεροπορικές επιθέσεις. Πώς αντιμετωπίζει μια ανθρωπολόγος – και ένας άνθρωπος που υπέστη την καταστολή του καθεστώτος – αυτό το παράδοξο: να καταδικάζει ταυτόχρονα την εσωτερική καταπίεση και τον εξωτερικό πόλεμο;
Πρόκειται για δύο πολύ διαφορετικές διαστάσεις, τις οποίες σήμερα το πολιτικό πάθος τείνει να συγχέει. Αυτό ακριβώς είναι το πρόβλημα στις αναλύσεις που γίνονται. Η σύγχυση ανάμεσα στην εσωτερική καταστολή – που πράγματι υπήρξε τρομακτική τον Ιανουάριο – και στον επιθετικό πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ οδηγεί σε μια επικίνδυνη ριζοσπαστικοποίηση των θέσεων, η οποία θα έπρεπε πάση θυσία να αποφευχθεί ώστε να μπορέσουμε να κατανοήσουμε μια ήδη εξαιρετικά σύνθετη κατάσταση.
Λέτε ότι η Δύση βλέπει την ιρανική κοινωνία μέσα από ένα απλουστευτικό, σχεδόν μανιχαϊστικό σχήμα «καλού λαού» και «κακού καθεστώτος». Πιστεύετε ότι αυτή η οπτική οφείλεται κυρίως σε άγνοια της ιρανικής κοινωνίας ή αποτελεί συνειδητή πολιτική επιλογή που βοηθά να νομιμοποιούνται στρατιωτικές παρεμβάσεις;
Σε έναν βαθμό πρόκειται για άρνηση της Ιστορίας – ίσως και για αφέλεια. Οι ίδιοι οι Ιρανοί συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στη διαμόρφωση αυτού του αφηγήματος. Πρόκειται για έναν αρκετά θρησκευτικό τρόπο αντίληψης του κόσμου. Στην πράξη, όμως, αυτή η απλουστευτική αντίληψη της πραγματικότητας δεν έχει τις ίδιες συνέπειες για τους ξένους όπως για τους ίδιους τους Ιρανούς. Μπορεί βεβαίως να χρησιμοποιηθεί ως πρόσχημα για μια στρατιωτική επέμβαση, αλλά κανείς δεν ξεγελιέται.
Εχετε γράψει ότι ο πραγματικός συνεκτικός ιστός της ιρανικής κοινωνίας είναι ο εθνικισμός. Βλέπετε σημάδια ότι ο πόλεμος συσπειρώνει την κοινωνία γύρω από το κράτος – ακόμη και ανθρώπους που μέχρι πρόσφατα διαδήλωναν εναντίον του καθεστώτος;
Απέναντι στις διαιρέσεις και στην έλλειψη πολιτικής αντίληψης της αντιπολίτευσης, η Ισλαμική Δημοκρατία, ως φορέας του κράτους, εξακολουθεί να λειτουργεί ως καταφύγιο μέσα στη δίνη ενός πολέμου που επιβάλλεται από το εξωτερικό και είναι πλήρως παράνομος με βάση το διεθνές δίκαιο. Παραμένει βέβαια το ζήτημα της νομιμοποίησης της εξουσίας της, που φαίνεται να έχει σε μεγάλο βαθμό εξαντληθεί. Παρ’ όλα αυτά, δεν είμαι βέβαιη ότι, ιστορικά, ένα ισχυρό καθεστώς χρειάζεται πραγματικά νομιμοποίηση για να παραμείνει στην εξουσία. Ξέρετε, χωρίς να θέλω να απλουστεύσω το ζήτημα, μέχρι σχετικά πρόσφατα η αγάπη δεν θεωρούνταν απαραίτητη για να κρατηθεί όρθιο ένα νοικοκυριό.
Η ανάδειξη του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ ως νέου ανώτατου ηγέτη μέσα σε συνθήκες πολέμου μοιάζει με μια μορφή κληρονομικής διαδοχής. Πιστεύετε ότι αυτό θα ενισχύσει το καθεστώς ή θα ανοίξει ρωγμές στο εσωτερικό της εξουσίας;
Θα έλεγα και τα δύο. Το γεγονός ότι, εν μέσω πολέμου, βρίσκουν τον χρόνο να διασφαλίσουν τη συνέχεια της εξουσίας είναι ήδη μια ισχυρή πολιτική πράξη. Αλλά ποιος μπορεί σήμερα να υποτιμήσει τις συγκρούσεις στους κόλπους του καθεστώτος; Η ανάδειξη του Μοτζτάμπα είναι ένας τρόπος να μετατεθεί χρονικά το ζήτημα της πραγματικής διαδοχής και των συγκρούσεων που αυτή θα προκαλέσει. Πάντα πίστευα ότι το πραγματικό πρόβλημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι οι εσωτερικές της διαιρέσεις, όχι τόσο η αντιπολίτευσή της. Το βέβαιο είναι ότι η επιλογή του Μοτζτάμπα είναι αυστηρά πολιτική και δεν έχει τίποτα το θρησκευτικό.
Παρότι η κυβέρνηση Τραμπ φάσκει και αντιφάσκει, στη Δύση επανέρχεται το επιχείρημα ότι ο πόλεμος μπορεί να ανοίξει τον δρόμο για αλλαγή καθεστώτος. Από την εμπειρία της ιρανικής κοινωνίας που μελετάτε εδώ και δεκαετίες, πόσο αποκομμένη από την πραγματικότητα είναι αυτή η προσδοκία;
Το να πιστεύει κανείς ότι μπορεί να αλλάξει στρατιωτικά ένα καθεστώς 47 ετών, αγνοώντας τη δυναμική και τις πραγματικότητες της κοινωνίας, είναι τουλάχιστον παράδοξο. Είναι σαν να τα ανάγει όλα στο πολιτικό, μέσα σε ένα σύστημα που ακριβώς δεν υπήρξε μόνο πολιτικό και που γεννήθηκε από μια μεγάλη επαναστατική στιγμή «πολιτικής πνευματικότητας», για να χρησιμοποιήσω τον όρο του Φουκό.
Η ένστασή μου αφορά λιγότερο το ζήτημα της αλλαγής καθεστώτος και περισσότερο όσα γνωρίζουμε για αυτό το πολιτικό σύστημα που κυβερνά τόσα χρόνια χωρίς πραγματική εναλλακτική. Η απογοήτευσή μου προέρχεται από την άρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών να προχωρήσουν σε ουσιαστικές διαπραγματεύσεις – για να μην αναφερθώ στο Ισραήλ, που δεν τις επιθυμούσε καθόλου. Και ξεχνάμε ότι η Ισλαμική Δημοκρατία γεννήθηκε από μια άλλη ξένη παρέμβαση, εκείνη των ΗΠΑ εναντίον του πρωθυπουργού Μοσαντέκ, ο οποίος είχε εθνικοποιήσει το πετρέλαιο.
