Η εκδημία του ομότιμου καθηγητή πολιτικής επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο Αλκη Ρήγου, μας ξαναθυμίζει μία ξεχασμένη περίοδο του πανεπιστημίου κατά την οποία ο Αλκης Ρήγος έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο. Είναι το τέλος της δεκαετίας του 1970 και τα θέματα εκδημοκρατισμού των θεσμών είναι στην ημερήσια διάταξη. Εχουν «ολοκληρωθεί» οι διαδικασίες αποχουντοποίησης στα πανεπιστήμια και οι οποίες άφησαν σκιές που ποτέ δεν καταφέραμε να συζητήσουμε ψύχραιμα.
Οι κυβερνήσεις της ΝΔ από το 1974 και μετά συγκροτούν διάφορες επιτροπές για να μελετήσουν τη μεταρρύθμιση του πανεπιστημίου και στις επιτροπές συμμετέχουν καθηγητές οι οποίοι είχαν μεν την πρόθεση να προτείνουν κάποιες αλλαγές, αλλά όχι μία συνολική αναδιάρθρωση του πανεπιστημίου που θα του προσέδιδε τη δυναμική που απαιτούσαν οι νέες συνθήκες. Ούτε και η κυβέρνηση τότε έδειξε την παραμικρή διάθεση να προχωρήσει σε νομοθετήσεις όσων προτάθηκαν από τις επιτροπές.
Οι βοηθοί
Σε αυτήν τη συγκυρία λίγοι βοηθοί και επιμελητές, έπειτα από μία συνάντηση στην Κομοτηνή το 1976, άρχισαν να οργανώνονται και πολύ σύντομα κατάφεραν να συγκροτήσουν ένα Κεντρικό Συμβούλιο πανελλαδικής εμβέλειας και να δημοσιοποιούν τα αιτήματά τους. Ηταν η πρώτη φορά στην ιστορία του πανεπιστημίου που οι αόρατοι βοηθοί, απέκτησαν μία συνδικαλιστική έκφραση.
Τα βασικά αιτήματα ήταν η δυνατότητα μονιμοποίησης ώστε ύστερα από κάποια χρόνια να μην είναι έρμαια των προσωπικών επιλογών του καθηγητή, η κατάργηση της έδρας και η αλλαγή του θεσμικού καθεστώτος των ακαδημαϊκών μονάδων στα πανεπιστήμια. Τα αιτήματα αυτά αμέσως βρήκαν αντίθετους τους καθηγητές που θα έχαναν τα προνόμιά τους, και ανάμεσα σε αυτούς τους καθηγητές υπήρξαν, δυστυχώς, και πολλοί με δημοκρατικά φρονήματα. Οι βοηθοί κατηγορήθηκαν για συντεχνιασμό επειδή επεδίωκαν έπειτα από κρίση να έχουν μια κάποια σταθερή εργασία και η κατάργηση της έδρας θεωρήθηκε ότι αντιβαίνει τις ιστορικές παραδόσεις του πανεπιστημίου που από την ίδρυσή του είχε ακολουθήσει πιστά το γερμανικό πρότυπο!
Η απεργία
Μέσα από ιδιαίτερα επίμονες αλλά και δημοκρατικές διαδικασίες, τον Φεβρουάριο του 1978 αποφασίστηκε από όλες τις Σχολές η έναρξη μιας απεργίας που διήρκεσε 100 ημέρες. Η ΝΔ, το ΚΚΕ και οι φοιτητικές τους παρατάξεις ήταν αντίθετες με την απεργία. Και όμως. Οι βοηθοί και επιμελητές στις έδρες των πανίσχυρων και εν πολλοίς αυταρχικών καθηγητών, απέκτησαν φωνή και αξιοπρέπεια. Τα πάντα παρέλυσαν στο πανεπιστήμιο και φάνηκε ο κρίσιμος ρόλος των βοηθών και επιμελητών, οι οποίοι ενώ είχαν όλο το βάρος της διδασκαλίας μαθημάτων και εργαστηριακών ασκήσεων, δεν τους αναγνωριζόταν ούτε καν αυτό το έργο. Να σημειωθεί πως η συντριπτική πλειονότητα της συγκεκριμένης πανεπιστημιακής ομάδας ήταν κατά βάση συντηρητικά άτομα, ενώ στο Κεντρικό Συμβούλιο είχαν αναδειχθεί ύστερα από εκλογές άτομα με προοδευτικό και αριστερό προσανατολισμό. Ηταν η περίοδος που η κομματικοποίηση δεν είχε ακόμη αδρανοποιήσει τα πάντα στον συνδικαλισμό.
Στη διάρκεια της απεργίας, ο Αλκης ήταν πρόεδρος του Κεντρικού Συμβουλίου του Επιστημονικού και Διδακτικού Προσωπικού.
Το νέο πανεπιστήμιο
Επειτα από πολλές παλινωδίες και άλλες πιέσεις, το 1982 η κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ ψηφίζει τον νόμο που κατοχυρώνει τα αιτήματα. Επειδή, ακόμη και σήμερα, αρκετοί θεωρούν πως πολλά από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει το πανεπιστήμιο έχουν την αφετηρία τους σε εκείνη την περίοδο, θα ήταν, ενδεχομένως, χρήσιμες ορισμένες επισημάνσεις.
Το μακρινό 1982, έφερε μια σειρά από πρωτοφανείς αλλαγές στα χρονικά του πανεπιστημίου και δημιούργησε ένα κλίμα ριζικής ανανέωσης των πανεπιστημιακών σπουδών. Αρχισε να αποδυναμώνεται ο σχολαστικισμός στη διδασκαλία. Στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες άρχισαν να προβάλλονται με επιμονή οι προβληματισμοί της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.
Ταυτόχρονα η δημιουργία πολλών νέων τμημάτων με νέα γνωστικά αντικείμενα στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, απελευθερωμένων από τη λογιοσύνη των φιλοσοφικών σχολών και τη βαριά σκιά των νομικών σχολών, έδωσαν μία απρόσμενη δυναμική στο πανεπιστήμιο και νομιμοποίησαν τον πλουραλισμό απόψεων και μεθοδολογικών προσεγγίσεων στη διδασκαλία και έρευνα. Στα πανεπιστήμια και στα ερευνητικά κέντρα προσλήφθηκαν πρόσωπα που ήταν ήδη κοινωνοί των θεσμικών και επιστημονικών ανακατατάξεων σε διεθνές επίπεδο.
Με τη νέα κατάσταση εδραιώθηκαν συμμετοχικές και δημοκρατικές λειτουργίες, που εξασφάλιζαν τη διαφάνεια στη διοίκηση και η ερευνητική δραστηριότητα έπαψε σταδιακά να είναι η εξαίρεση αλλά έγινε ο κανόνας της πανεπιστημιακής ζωής.
Σε λίγα χρόνια, η ερευνητική παραγωγή των καθηγητών και η αξιοπιστία των πτυχιούχων άρχισαν να σχολιάζονται θετικά ανάμεσα στα μέλη της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, πύκνωσαν οι ανταλλαγές καθηγητών και φοιτητών και η συμμετοχή τους σε κοινά ερευνητικά προγράμματα με ομάδες εκτός Ελλάδας. Ταυτόχρονα, το πανεπιστήμιο απέκτησε εντυπωσιακό κύρος στους πολίτες της χώρας μας.
Υπήρξαν, βέβαια, και σοβαρά προβλήματα: η έντονη κομματικοποίηση του φοιτητικού κινήματος, οι ανίερες συμμαχίες με φοιτητικές παρατάξεις που επιδίωξαν πολλοί υποψήφιοι πρυτάνεις και αρκετοί τις συνέχισαν για να μην έχουν απέναντί τους «ενοχλητικούς» φοιτητές, η ύπαρξη καθηγητών των οποίων το διδακτικό και ερευνητικό έργο ήταν επιεικώς αδύναμο και προβληματικό, οι εκλογές καθηγητών με κομματικά κριτήρια, η έλλειψη χρηματοδοτήσεων και η ογκούμενη γραφειοκρατία για να παρθεί η παραμικρή πρωτοβουλία έβαζαν φρένο στη δυναμική των μεταρρυθμίσεων. Ομως, παρά τις εντάσεις μιας συνεχώς επαναπροσδιοριζόμενης καθημερινότητας στα πανεπιστήμια, η δημοκρατική πορεία των πανεπιστημίων δεν ανακόπηκε.
Αφορμή για τις παραπάνω σκόρπιες σκέψεις είναι ο θάνατος του Αλκη Ρήγου, ενός πανεπιστημιακού που τόσο αγωνίστηκε για ένα ποιοτικό δημόσιο πανεπιστήμιο και ενός μειλίχειου ανθρώπου που με τη γλυκύτητα των τρόπων του άμβλυνε τις διαφορές ανάμεσα σε συντρόφους.
Ο καθηγητής Κώστας Γαβρόγλου είναι μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα και πρώην υπουργός Παιδείας
