Ποδοσφαιρικός εθνικισμός

Οταν η Αγγλία νίκησε την Ολλανδία στον ημιτελικό του ευρωπαϊκού πρωταθλήματος ποδοσφαίρου τον περασμένο μήνα, οι βρετανοί αθλητικοί παρουσιαστές την χαιρέτισαν ως μια «ιστορική» νίκη που «θα άλλαζε τη ζωή όλων μας». Οι αθλητικοί σχολιαστές είναι γνωστοί για την υπερβολή, αυτή είναι η δουλειά τους, όμως οι συγκεκριμένες δηλώσεις φάνηκαν γελοίες. Μικρότερες χώρες όπως η Ολλανδία θεωρούν συχνά τέτοιους αγώνες ως σπάνιες ευκαιρίες για να λάμψουν στην παγκόσμια σκηνή, αλλά το Ηνωμένο Βασίλειο χρειάζεται πραγματικά μια τέτοια επιβεβαίωση; Προφανώς, ναι.

Ο ουγγρικής καταγωγής συγγραφέας Αρθουρ Κέσλερ διέκρινε τον συνηθισμένο εθνικισμό από τον ποδοσφαιρικό εθνικισμό, ο οποίος, κατά την άποψή του, ήταν ισχυρότερος. Ο ποδοσφαιρικός εθνικισμός είναι φυλετικός και συχνά επιθετικός. Τα φυλετικά αισθήματα τρέφονται από συλλογικές εχθρότητες. Κατά τη διάρκεια των αγώνων με τη Γερμανία, ορισμένοι βρετανοί ποδοσφαιρόφιλοι εξακολουθούν να τραγουδούν το «Ten German Bombers», ενώ απλώνουν τα χέρια τους για να μιμηθούν αεροπλάνα της Βασιλικής Αεροπορίας. Οταν η Ολλανδία κέρδισε τη Δυτική Γερμανία στον ημιτελικό του Euro 1988, και μαζί το πρωτάθλημα, οι πανηγυρισμοί στους δρόμους του Αμστερνταμ ξεπέρασαν ακόμη και εκείνους του Μαΐου του 1945, όταν η χώρα απελευθερώθηκε από τη ναζιστική κατοχή.

Οταν η ομάδα χόκεϊ επί πάγου της Τσεχοσλοβακίας κέρδισε τη Σοβιετική Ενωση στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Χόκεϊ επί Πάγου το 1969, μόλις έναν χρόνο αφότου σοβιετικά τανκς εισήλθαν στην Πράγα, η νίκη πυροδότησε ξέφρενους πανηγυρισμούς που μετατράπηκαν σε εκτεταμένες διαμαρτυρίες. Ενας αμερικανός διπλωμάτης είπε ότι «δεν είχε δει ποτέ Τσέχους τόσο χαρούμενους. Σαφώς, η πόλη δεν είχε βιώσει τέτοια χαρά από την ήττα των Ναζί το 1945».

Κάποιοι από εμάς μάθαμε να βλέπουμε τον εθνικιστικό πυρετό με καχυποψία, όμως δεν μπορούμε να αρνηθούμε τη δύναμη κάποιων συναισθημάτων. Ως Ολλανδός, θυμάμαι πόσο είχα πανηγυρίσει τη νίκη της εθνικής μας ομάδας ποδοσφαίρου επί της Γερμανίας το 1988. Μπορεί ο αθλητικός εθνικισμός να θεωρηθεί κάτι καλό, δεδομένου ότι μπορεί να εξελιχθεί σε βία; Στα τέλη του 19ου αιώνα, αυτό το ερώτημα πυροδότησε μια έντονη συζήτηση μεταξύ του βαρόνου Πιερ ντε Κουμπερτέν, ιδρυτή των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων, και του ακροδεξιού Σαρλ Μοράς, ηγέτη της αντισημιτικής γαλλικής Action. Ο Ντε Κουμπερτέν πίστευε ότι οι διεθνείς αθλητικοί αγώνες θα προωθούσαν την παγκόσμια ενότητα και την αμοιβαία κατανόηση. Αντίθετα, ο Μοράς υποστήριξε ότι τέτοια γεγονότα τροφοδοτούν εθνικές εχθρότητες, τις οποίες, ως εθνικιστής, χαιρέτισε.

Ο φυλετισμός, στον αθλητισμό και όχι μόνο, μπορεί να αντανακλά θρησκευτικές, ιδεολογικές, εθνοτικές, περιφερειακές ή εθνικές συγγένειες. Αυτό είναι πιο εμφανές σε ομαδικά αθλήματα όπως το ποδόσφαιρο. Η μακροχρόνια αντιπαλότητα μεταξύ των σκωτσέζικων ποδοσφαιρικών συλλόγων Σέλτικ και Ρέιντζερς έχει τις ρίζες της στις αντίστοιχες καθολικές και προτεσταντικές σχέσεις. Οι οπαδοί της Λίβερπουλ και του Μάντσεστερ μισούν τις ομάδες από το Λονδίνο.

Αλλά τέτοιες ενώσεις δεν έχουν πλέον καμία βάση στην πραγματικότητα. Σήμερα, οι ποδοσφαιρικοί σύλλογοι είναι παγκόσμιες επιχειρήσεις, που στρατολογούν ταλέντα από όλο τον κόσμο. Μόνο λίγοι βρετανοί παίκτες παίζουν πραγματικά για τις κορυφαίες ομάδες του Ηνωμένου Βασιλείου, και το ίδιο ισχύει για τους μεγάλους συλλόγους στην Ολλανδία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ισπανία.

Στην πραγματικότητα, ο Ντε Κουμπερτέν αποδείχθηκε ότι είχε δίκιο με τους παίκτες, αλλά είχε άδικο με τους οπαδούς. Οι σημερινοί επαγγελματίες αθλητές ανήκουν σε μια ακριβοπληρωμένη κοσμοπολίτικη ελίτ, απαλλαγμένη από εθνικές, φυλετικές ή θρησκευτικές εχθρότητες, και συχνά αγκαλιάζονται φιλικά ακόμα και ύστερα από σκληρούς διεθνείς αγώνες. Αλλά αυτή η συντροφικότητα φαίνεται να έχει ελάχιστη επίδραση στους οπαδούς, πολλοί από τους οποίους εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν συλλόγους όπως η Τότεναμ, ο Αγιαξ ή η Μπάγερν Μονάχου ως τοπικές ομάδες.

Αυτό δείχνει ότι ο αθλητικός εθνικισμός αφορά λιγότερο τις παραδοσιακές έννοιες του αίματος και του εδάφους, όπως πίστευε ο Μοράς, και περισσότερο μια λαχτάρα για συντροφικότητα και λατρεία ηρώων – αυτό που παρείχαν πάντα οι χώροι θρησκευτικής λατρείας. Η λατρεία απαιτεί ένα αντικείμενο αλλά κι αυτό μπορεί να είναι αφηρημένο – και γι΄ αυτό κάποιες θρησκείες απαγορεύουν την απεικόνιση ανθρώπων. Ο αθλητικός εθνικισμός, λοιπόν, λειτουργεί σαν μια κοσμική πίστη, η οποία εξηγεί την υπερβολή των αθλητικών παρουσιαστών και τον σχεδόν θρησκευτικό ζήλο των οπαδών. Οι φυλετικές τελετουργίες, τόσο σε θρησκευτικά φεστιβάλ όσο και σε αθλητικούς χώρους, μερικές φορές μπορεί να ξεφύγουν από τον έλεγχο και να οδηγήσουν σε βία. Αλλά συνολικά ο τελετουργικός φυλετισμός επιτρέπει στους ανθρώπους να επιδίδονται σε συναισθήματα που διαφορετικά θα μπορούσαν να είναι επικίνδυνα. Δεν μπορούμε παρά να ευχηθούμε για έναν κόσμο στον οποίο οι παλαιστίνιοι και οι ισραηλινοί φίλαθλοι θα δίνουν μάχες μόνο σε γήπεδα ποδοσφαίρου.

Ο Ιαν Μπουρούμα είναι ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Είναι καθηγητής Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και Δημοσιογραφίας στο Κολέγιο Μπαρντ στη Νέα Υόρκη. Βιβλία του κυκλοφορούν στα ελληνικά από τις εκδόσεις Θύραθεν