Οριακή κατάσταση

Η στάση ορισμένων εκ των ευρωπαίων εταίρων μας είναι προβληματική, με αποτέλεσμα το μήνυμα προς την Τουρκία να παραμένει θολό. Η τελευταία, ωστόσο, διακατέχεται από εμφανή νευρικότητα τις τελευταίες μέρες. Ισως γιατί προσδοκούσε ακόμη μεγαλύτερη ανοχή (έχοντας καλομάθει το τελευταίο χρονικό διάστημα), είτε γιατί αισθάνεται πως ο κλοιός σφίγγει, εκτός εάν αναδιπλωθεί.

Η τουρκική ηγεσία παρουσιάζει μία αδιάλλακτη επιθετικότητα συνολικά έναντι της Δύσης και όχι μόνο έναντι της Ελλάδας. Εξελίσσεται, δηλαδή, σταθερά σε δομική πρόκληση για τον δυτικό κόσμο. Είναι χαρακτηριστικές οι ήπιες – εν σχέσει με προηγούμενες – δηλώσεις του τούρκου προέδρου στις αρχές της εβδομάδας: «Στη διαδικασία (ένταξης), είδαμε πως η ΕΕ δεν είναι μία ένωση αξιών και αρχών, αλλά ένα κατασκεύασμα που έχει καταληφθεί από τις εμμονές κάποιων κρατών – μελών του. Οι Ευρωπαίοι υποστηρίζουν όλων των ειδών τις περιθωριακές ομάδες. Δεν μας σέβονται. Η υποκριτική τους στάση έναντι της Τουρκίας προοιωνίζεται το τέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης».

Αρκεί να απαριθμήσουμε τις διαφοροποιήσεις της Αγκυρας σε σχέση με τη Δύση σε μεγάλα παγκόσμια ζητήματα. Με τη Βενεζουέλα και το καθεστώς Μαδούρο η Τουρκία έχει αναπτύξει ισχυρούς δεσμούς. Μάλιστα, ο πρόεδρος Ερντογάν ταυτίζει τη δική του «ανεξάρτητη πολιτική έναντι των αποικιοκρατών» με τον Μπολιβάρ. Στην περίπτωση της Λευκορωσίας, η Αγκυρα ήταν από τις πρώτες που έσπευσε να συγχαρεί τον Λουκασένκο, έναντι του οποίου η ΕΕ και οι ΗΠΑ επιβάλλουν κυρώσεις. Παράλληλα, υποδέχεται και στηρίζει – και δεν το κρύβει – πρόσωπα και οργανώσεις, όπως η Χαμάς, που βρίσκονται στη λίστα τρομοκρατών Βρυξελλών και Ουάσιγκτον. Συνάμα, αντιδρά στις προσπάθειες προσέγγισης Ισραήλ – αραβικών κρατών, επενδύοντας στην ένταση και όχι στην εξομάλυνση, ώστε να εμφανίζεται ως η μόνη αυθεντική μουσουλμανική δύναμη, που παρότι μη αραβική υπερασπίζεται τα συμφέροντα των Αράβων αποτελεσματικότερα. Προσπαθεί έτσι να αποκτήσει απήχηση στους σουνίτες σε παγκόσμια βάση, αποσκοπώντας σε ανατροπές καθεστώτων μέσω των μουσουλμανικών αδελφοτήτων.

Δυστυχώς, η Τουρκία είναι πλέον παραβάτης εκ πεποιθήσεως. Αμφισβητεί σε θεωρία και πράξη διεθνείς συνθήκες και συμβάσεις, με αποκορύφωμα τη Λωζάννη, την οποία έτσι και αλλιώς υπονομεύει συστηματικά, περιφρονεί θεσμικές διαδικασίες και υπερεθνικούς οργανισμούς, δίνοντας έμφαση στις διαπροσωπικές σχέσεις του τούρκου προέδρου και τη συναλλακτική διπλωματία, ενώ παράγει ένα δίκαιο α λα τούρκα, εμπλέκοντας ερμηνείες και νομολογίες ώστε να βγάζουν ένα αποτέλεσμα στα μέτρα της, προσφέροντας επίφαση νομιμότητας στις ενέργειές της.

Υπό αυτές λοιπόν τις συνθήκες, οφείλουν οι ευρωπαίοι εταίροι μας να αντιληφθούν – και προς αυτή την κατεύθυνση πρέπει να κινηθεί η ελληνική διπλωματία – πως απαιτείται άμεσα η λήψη μέτρων, όχι για να τιμωρηθεί η Τουρκία, αλλά προκειμένου να επικρατήσει/επιβληθεί ένα συγκεκριμένο πλαίσιο κανόνων τόσο στον ελληνοτουρκικό όσο και στον ευρωτουρκικό διάλογο. Επίσης, πρέπει να γίνει κατανοητό ότι ο ματαιόδοξος Ερντογάν βρίσκεται υπό αυξανόμενη πίεση στο εσωτερικό πεδίο (κυρίως λόγω της οικονομίας), τροφοδοτεί και τροφοδοτείται από τον μαξιμαλιστικό εθνικισμό και εκτιμά ότι η συγκυρία – διστακτική ΕΕ, ανοχή Τραμπ και εσωστρέφεια λόγω εκλογών, κενό εξουσίας στην περιοχή, μεταβατικό διεθνές σύστημα – του δίνει την ευκαιρία να διευθετήσει προς όφελος του χρονίζουσες εκκρεμότητες. Η Γερμανία, πάντως, στερείται εμπειρίας διαμεσολαβήσεων και εμπλοκής/παρουσίας στις περιφερειακές διεργασίες, οπότε χρειάζεται ένας συνδυασμός δρώντων και πολιτικών για τη συγκρότηση και κατοχύρωση των θέσεων μας.

Ο Κωνσταντίνος Φίλης είναι εκτελεστικός διευθυντής ΙΔΙΣ. Κυκλοφορεί το βιβλίο του «Η Ελλάδα στη γειτονιά της» (εκδόσεις Παπαδόπουλος)