Μουσική με καταγωγή στον χρόνο

Η φωνή του Θρασύβουλου Στανίτσα γεμίζει για 10 λεπτά και 38 δευτερόλεπτα τον ενοριακό ναό στο Σκούταρι (Χρυσούπολη) της Κωνσταντινούπολης. Ψάλλει «Τη υπερμάχω» σε μια εκτέλεση αργόρρυθμη και ατμοσφαιρική. Είναι 22 Μαρτίου 1957, δύο χρόνια, δηλαδή, ύστερα από τα επεισόδια που θα μείνουν γνωστά στη σύγχρονη ιστορία ως «Σεπτεμβριανά». Ο ήχος του ψάλτη έρχεται από μακριά – έχει καταγωγή σε μια παράδοση που πασχίζει να μείνει ζωντανή. Απαραβίαστος κανόνας εδώ, το ανεπιτήδευτο ύφος, ο ρυθμός και η λιτή, αβίαστη εκφορά. Ο Στανίτσας, όπως και κάθε πρωτοψάλτης της Κωνσταντινούπολης, συμμετέχει σε μια παραδοξότητα της τέχνης: νιώθει ελεύθερος όταν αποδίδει τους ψαλμούς, ακριβώς επειδή υπηρετεί μια παράδοση. Σε κάθε συλλαβή του ψάλτη ακυρώνεται η αυταρέσκεια, η ακροβασία και η απόπειρα εντυπωσιασμού.

Η στιγμή αυτή είναι καταγεγραμμένη στο πρώτο από τα 15 CD της σειράς «Αρχείον Εκκλησιαστικής Μουσικής – Πατριαρχικά Μουσικά Αρχεία» (2018), που κυκλοφορεί από το μη κερδοσκοπικό Κέντρον Ερευνών και Εκδόσεων (ΚΕΡΕ). Πρόκειται για ερασιτεχνικές τυχαίες ηχογραφήσεις της περιόδου 1956 – 1966, οι οποίες έχουν πραγματοποιηθεί κυρίως στον Πατριαρχικό Ναό και σε άλλους ενοριακούς στην ευρύτερη περιοχή της Κωνσταντινούπολης. Μια σειρά, δηλαδή, που κουβαλά ξεχωριστό ιστορικό φορτίο, αλλά παραμένει εν πολλοίς στη σιωπή. Με τον τρόπο της συμβολίζει τους άγνωστους θησαυρούς που περιμένουν τον κατάλληλο χρόνο για την ανακάλυψή τους. «Πρόκειται για σπουδαίο έργο, τεκμήριο μιας συγκεκριμένης εποχής. Ενας ζωντανός τύπος – και μέτρο – για το τι σημαίνει στην πράξη αυθεντική εκφορά των εκκλησιαστικών λειτουργικών μελών» λέει στα «Πρόσωπα» ο Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής, «ψυχή» του ΚΕΡΕ, μεταφραστής της «Οδύσσειας» (2015) και ιστορικός της μουσικής, που έφερε εις πέρας την έκδοση της σειράς. Στον κατατοπιστικό τόμο των 423 σελίδων που συνοδεύει τη συλλογή των 15 CD ο ίδιος δίνει όλες τις απαραίτητες πληροφορίες για την ολοκλήρωση του έργου, που χρειάστηκε μια εικοσαετία (1998 – 2018). Από την πρώτη αποστολή του αρχειακού υλικού από την Κωνσταντινούπολη – με την άγρυπνη επιμέλεια του Οικουμενικού Πατριάρχη Βαρθολομαίου – ως την ψηφιακή μεταγραφή, τη διαλογή του υλικού, την επιλογή των κατάλληλων μελών προς έκδοση και την ηχητική επεξεργασία τους (Studio Fabel Sound). «Aκουγα επί ένα χρόνο το υλικό για να μπορώ να περάσω στη συνέχεια στο στάδιο της επιλογής και της επεξεργασίας. Αφού άκουσα τα αρχεία, τα κατέταξα με χρονολογική σειρά» εξηγεί ο Μ. Χατζηγιακουμής.

Η σειρά είναι ταυτισμένη με μια πινακοθήκη κορυφαίων ψαλτών: τον Κωνσταντίνο Πρίγγο, ο οποίος εκείνη την περίοδο βρισκόταν στα τρία τελευταία χρόνια της πρωτοψαλτείας του (1956 – 1959), τον Θρασύβουλο Στανίτσα (λαμπαδαρία, 1956 – 1959, πρωτοψαλτεία, 1960 – 1964), τους Νικόλαο Δανιηλίδη, πατέρα Παναγιώτη Τσινάρα και Βασίλειο Νικολαΐδη. «Παρά το πλήθος των ψαλτών, και των διαφορετικών σε είδος Ακολουθιών, δεσπόζει παντού μια χαρακτηριστική ταυτόσημη ομοιογένεια στον τρόπο και στο ήθος της ψαλτικής εκφοράς. Σε τόνους ήπιους και μεστούς, παράλληλα υψιπετείς και κατανυκτικούς, αναδύεται η βαθειά πνευματικότητα της λειτουργικής ατμόσφαιρας» αναφέρει ο Μ. Χατζηγιακουμής.

«Ενας ήχος στον οποίο το ψαλτικό Εγώ υποτάσσεται αυτοπροαιρέτως, με γνώση και επίγνωση, στον τρόπο κα στο ήθος της πατριαρχικής ψαλτικής εκφοράς. Χωρίς καμιάν απολύτως σχέση με την ευσεβιστική, γυμνή και άσαρκη, ψαλμωδία των παρεκκλησιαστικών οργανώσεων της ίδιας εποχής, αλλά και την εν γένει τετραφωνική και δυτικότροπη των μεγάλων ναών του καθαυτού ελλαδικού κέντρου».

Εκτός από το κύριο υλικό, που εκτείνεται ως το 12ο CD, ιστορικό ενδιαφέρον έχει η καταγραφή από τα Αρχεία του Radio Vaticana στον καθεδρικό ναό του Αγ. Ιωάννου του Λατερανού της Ρώμης, όπου έψαλλε ο Θ. Στανίτσας ως Αρχων Πρωτοψάλτης, απέναντι σε χορωδία 200 ατόμων (24 Ιανουαρίου 1972). «Ενας ορθόδοξος ψάλτης στο κέντρο του Καθολικού κόσμου. Φανταστείτε ότι όταν ολοκληρώθηκε η τελετή ο χοράρχης των Καθολικών ρωτούσε τον Στανίτσα πώς είναι δυνατόν να ψάλλει χωρίς αναλόγιο και παρτιτούρα. Ο Στανίτσας μάλιστα του έδειξε το κεφάλι του με το δάχτυλο και του απάντησε “εδώ τα έχω όλα”» εξηγεί ο Μ. Χατζηγιακουμής. Στα υπόλοιπα CD της σειράς περιλαμβάνονται στοχευμένες ηχογραφήσεις με μονωδιακές εκτελέσεις του Θ. Στανίτσα και άλλες με χορωδιακά Εκδηλώσεων (είχαν πραγματοποιηθεί από τον Κωνσταντίνο Μήλλα).

«ΜΝΗΜΕΙΑ» ΚΑΙ «ΣΥΜΜΕΙΚΤΑ». Η σειρά των «Αρχείων» δεν είναι η μόνη που υπόσχεται συγκίνηση για τον υποψιασμένο ερευνητή ή τον ανυποψίαστο αλλά ενημερωμένο ακροατή. Είναι άλλωστε η τρίτη που κυκλοφόρησε το ΚΕΡΕ. Η πρώτη ήταν τα «Μνημεία Εκκλησιαστικής Μουσικής», σε επτά εκδοτικά σώματα και 100 CD, η οποία περιέχει άγνωστα ως επί το πλείστον μέλη (16ου – 20ού αιώνα). Στο πλαίσιο του δημοσιογραφικού σημειώματος μόνο ενδεικτικά μπορούμε να εστιάσουμε στο 5ο & 6ο CD, όπου περιλαμβάνεται το οκτάηχο μάθημα «Ψάλλοντές σου τον τόκον», από τα σπουδαιότερα έργα του Πέτρου Μπερεκέτη (ακμή 1680 – 1710/1715), του σημαντικότερου μαζί με τον Πέτρο τον Πελοποννήσιο εκκλησιαστικού συνθέτη μετά την Αλωση της Κωνσταντινούπολης. «Στην ουσία, πρόκειται για μια μεγάλη φωνητική συμφωνία, μοναδική στον χώρο της παγκόσμιας μουσικής φιλολογίας» διαβάζουμε στα προλεγόμενα του συνοδευτικού εγχειριδίου, όπου αναφέρεται και η εκπληκτική διάρκεια του έργου: 2 ώρες και 18 λεπτά. Η δεύτερη σειρά ήταν τα «Σύμμεικτα», με 27 CD, στην οποία καταγράφονται οι σημαντικότεροι σύγχρονοι αυθεντικοί ψάλτες και τα σημαντικότερα παραδοσιακά μέλη. Και πάλι ενδεικτικά: στο 6ο CD τα νεκρώσιμα ιδιόμελα, τα αποδιδόμενα στον Ιωάννη Δαμασκηνό (8ος αιώνας), θυμίζουν συμπυκνωμένη φιλοσοφία και το πινδαρικό «σκιάς όναρ άνθρωπος»: «Πάντα σκιάς ασθενέστερα, πάντα ονείρων απατηλότερα…», «Ως άνθος μαραίνεται, και ως όναρ παρέρχεται, και διαλύεται πας άνθρωπος», «Πάντα ματαιότης τα ανθρώπινα, όσα ουχ υπάρχει μετά θάνατον». Πρωταγωνιστική εδώ η φωνή του πατρός Γεωργίου Τσέτση, μεγάλου πρωτοπρεσβυτέρου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, πιστού εκφραστή της πατριαρχικής ψαλτικής παράδοσης (θα τολμούσαμε να απευθυνθούμε στον φιλοπερίεργο ακροατή, εκείνον που προτιμά τα ακουστικά στα αυτιά του, ως εξής: πρόκειται για μια φωνή με καταγωγή). Υπάρχει, ωστόσο, και συνέχεια. Μόλις πρόσφατα το ΚΕΡΕ εξέδωσε την πρώτη συλλογή στη νεότερη σειρά «Τόποι και ψάλτες – Η εκκλησιαστική μουσική στην Περιφέρεια». Εδώ περιλαμβάνονται ηχογραφήσεις της περιόδου 2005 – 2007 από τους ψάλτες της Κω (γενέθλιου τόπου του Μ. Χατζηγιακουμή) Γιάννη Βαρκά, Γιάννη Μαύρο, Γιώργο Σακέλλη, Γιώργο Καματερό (οι δύο πρώτοι εκλιπόντες πλέον). Πρόκειται για μια επιστροφή στο «κοίτασμα» της προφορικής παράδοσης, εκεί όπου η μικροϊστορία συναντά τις τοπικές αφηγήσεις. Με τη σειρά αυτή συμπληρώνεται ένα σύνολο 145 εκδεδομένων CD. Ο ιδρυτής του ΚΕΡΕ, ωστόσο, διαθέτει ανέκδοτο υλικό 14 CD με ηχογραφήσεις ντόπιων της Κω, τις πραγματοποίησε ο ίδιος την περίοδο 1964 – 1968, την ώρα που τραγουδούν παραδοσιακά κομμάτια, ξεχασμένα μέσα στον χρόνο.

Αν μένει για το τέλος ένας απόηχος, ύστερα από την ακρόαση των δεκάδων δίσκων από τις συλλογές του ΚΕΡΕ, είναι ένα αίσθημα αυστηρής εκφραστικότητας. Ούτε εξιδανίκευση της παλαιότερης ψαλτικής, ούτε νοσταλγία, ούτε μελαγχολία. Ο ακροατής εισέρχεται σε έναν κόσμο «ποιητικότητας» – ακόμη και με την κατάχρηση που έχει υποστεί, η λέξη σημαίνει το πρωτόγνωρο βίωμα. Ο ψάλτης εδώ αντλεί το υλικό του από την κοινή κοίτη για να το αποδώσει ως μεμονωμένος τεχνίτης. Αγωνίζεται. Μόνος. Αλλά τα στασίδια γύρω του -ακόμη και εν έτει 1957 – τα φαντάζεται κανείς γεμάτα.

ΙΣΤΟΡΙΑ

Η Μεταρρύθμιση του 1814

Το 1814 είναι annus mirabilis για τη νεώτερη εκκλησιαστική μουσική, τις συνέπειες του οποίου μάλιστα ζούμε ως τις μέρες μας. Κι αυτό επειδή η χρονιά εκείνη επιλέγεται ως ορόσημο για το γραφικό σύστημα που υιοθετήθηκε στη μουσική εκμάθηση. Τότε καθιερώνονται οι μονοσύλλαβοι φθόγγοι της μουσικής σημειογραφίας (αυτοί που οι ερευνητές μελετούν στα αυτόγραφα των αρχείων) αντί των πολυσυλλάβων της παλαιότερης παρασημαντικής. Το γεγονός αυτό «συνέβαλε αποφασιστικά ώστε η μουσική παιδεία να γίνει γρήγορα (και έκτοτε) κτήμα των πολλών, ενώ οδήγησε ταυτόχρονα και στο άλλο επαναστατικό επίτευγμα της εποχής, την καθιέρωση της μουσικής Τυπογραφίας (το 1820)» αναφέρει ο Μ.Χατζηγιακουμής στην έκδοση «Η μουσική Μεταρρύθμιση του 1814», μεταγραφή της ομιλίας του κατά την ειδική επετειακή εκδήλωση στο Οικουμενικό Πατριαρχείο, στις 2 Νοεμβρίου 2014. Η νέα μέθοδος διδασκαλίας του 1814 δεν είναι έργο απρόσωπο ούτε μια στιγμή μέσα στον χρόνο. Είναι προϊόν μια εξελικτικής διαδικασίας – με ρίζες στα τέλη του 17ου αιώνα – και των λεγόμενων Τριών Δασκάλων: του Χρυσάνθου του εκ Μαδύτων, του Γρηγορίου Πρωτοψάλτου και του Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος. Από τη δική τους παρέμβαση μπορούμε να τραβήξουμε μια νοητή γραμμή η οποία φτάνει ως τη σημερινή εποχή και τον ήχο που ακούγεται μέσα στους ναούς. Δύο μάλιστα είναι τα κεκτημένα εκείνης της περιόδου, όπως τονίζει ο Μανόλης Χατζηγιακουμής: το «Θεωρητικόν Μέγα της Μουσικής» του Χρυσάνθου (γράφτηκε μεταξύ 1811 και 1814, αλλά τυπώθηκε το 1832 στην Τεργέστη – καίρια λεπτομέρεια για τον τρόπο δράσης του Νεοελληνικού Διαφωτισμού στα τυπογραφεία της Ευρώπης) και οι μεταγραφές των παλαιών μελών από τον Γρηγόριο και κυρίως από τον Χουρμούζιο στη νέα παρασημαντική. Πρόκειται για χιλιάδες ιδιόγραφες σελίδες μεταγραφών στη Νέα Μέθοδο των μελών που είχαν διασωθεί από τους προ της Αλώσεως χρόνους μέχρι τις μέρες τους. «Αντιλαμβάνεται κανείς τι θα γινόταν σήμερα χωρίς αυτές τις Μεταγραφές. Οχι μόνο η γνώση ενός τόσο ανεκτίμητου ιστορικού υλικού θα ήταν αδύνατη, αλλά και οι εκ των υστέρων προσωποπαγείς προσεγγίσεις και τυχόν διαφοροποιήσεις στην αποκρυπτογράφηση ενός ασαφούς, και τόσο δυσνόητου για τους μετέπειτα, γραφικού συστήματος (όπως το Παλαιό), θα δημιουργούσε ισχυρό πεδίο σύγκρουσης και ατελέσφορων αντιπαραθέσεων», επισημαίνεται στην ίδια ομιλία.

info

Θα βρείτε την εκδοτική και ερευνητική δραστηριότητα του Κέντρου Ερευνών και Εκδόσεων, τα CD και τους καταλόγους στο e-kere.gr. Στην ιστοσελίδα υπάρχουν ηχητικά δείγματα από τα μουσικά αρχεία, πλήρη ιστορικά σημειώματα και βιβλιογραφικός οδηγός.