Ανόθευτη ομορφιά

Στην εσχατιά της χώρας, στην Ήπειρο, αφημένη στην αιωνιότητα των περιορισμών της συνοριογραμμής, απλώνεται η επαρχία του Πωγωνίου, τα χωριά της πολυφωνίας και της πέτρας.
Περικυκλωμένα από την κοιλάδα του Γορμού και τη χαράδρα του Κουβαρά, με τους λιγοστούς κατοίκους να ζουν στη σκιά του φαλακρού βουνού της Νεμέρτσικας, αποκαλύπτουν διαδρομές και προορισμούς.

O δρόμος από την Εθνική Οδό Ιωαννίνων- Κόνιτσας στρίβει στο ύψος του Καλπακίου προς Κακαβιά και μπαίνει στην επαρχία Πωγωνίου η οποία αποτελείται από 32 χωριά. Το Δελβινάκι, ηρωικό προπύργιο, είναι το ιστορικό και πολιτιστικό κέντρο. Παλιά πετρόκτιστα σπίτια στην πλαγιά κοσμούν το κεφαλοχώρι, όπως το παρθεναγωγείο που φιλοξενείται σήμερα η ταπητουργική σχολή, το σχολείο, το ρολόι και τα πηγάδια. Ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου βρίσκεται στο κέντρο του χωριού και χρονολογείται στα 1620.

Φεύγοντας από το Δελβινάκι, ο δρόμος συνεχίζει για Βήσσανη, έναν σημαντικό οικισμό που διατηρεί ακόμη ένα μεγάλο μέρος της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής. Το Παρθεναγωγείο, το μεγαλοπρεπές τριώροφο κτίριο του δημοτικού σχολείου σε καφε-ρόζ απόχρωση και η εκκλησία του Αγίου Νικολάου του 18ου αιώνα, μαρτυρούν την οικονομική και πνευματική ακμή που γνώρισε το πάλαι ποτέ κεφαλοχώρι.

Στο Ωραιόκαστρο έπειτα από σύντομη πεζοπορία θα οδηγηθείτε στο ποτάμι και στο πέτρινο δίτοξο Κατωγέφυρο . Στο τέλος του χωριού θα συναντήσετε πινακίδα για τις πηγές της Γκλάβας και τον καταρράκτη Δέσση. Ύστερα από περπάτημα 15΄ θα οδηγηθείτε στην τοποθεσία με τον μικρό καταρράκτη. Από τον λόφο που βρίσκονται τα ερείπια της ακρόπολης Ωραιοκάστρου θα απολαύσετε πανοραμική θέα προς τον καταρράκτη και όλη τη γύρω περιοχή, μέχρι και τους επιβλητικούς ορεινούς όγκους της Τύμφης.

Συνεχίζετε στον κεντρικό δρόμο. Αριστερά, ο δρόμος οδηγεί προς Κ. Μερόπη, Παλαιόπυργο και Πωγωνιανή και δεξιά προς Κεφαλόβρυσο. Η διαδρομή προς Κ. Μερόπη και Πωγωνιανή περνά από τα «Ριζά» της Νεμέρτσικας, στα πάλαι ποτέ κεφαλοχώρια. Το πρώτο χωριό είναι η Κάτω Μερόπη με μόνο 7 κατοίκους σήμερα. Κάποτε είχε 450 κατοίκους, 4 πέτρινα παλαιοπωλεία και παζάρι. Η ιστορία της αποκαλύπτεται στο παλιό κτίριο του δημοτικού σχολείου όπου φιλοξενείται λαογραφική συλλογή.

Στον Παλαιόπυργο ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι νερόμυλοι και η νεροτριβή, καθώς και το πανέμορφο πέτρινο τοξωτό γεφύρι Γκρέτσα, τα οποία έχουν χαρακτηριστεί ιστορικά διατηρητέα μνημεία.

Μετά τον Κακόλακκο θα βρείτε πινακίδα που αριστερά οδηγεί προς τον παραδοσιακό οικισμό Δολό. Κτισμένος στα ριζά του Κουτσόκρανου πάνω από τη χαράδρα του Κουβαρά, το χωριό έχει χαρακτηριστεί διατηρητέος παραδοσιακός οικισμός. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει στην πλατεία του χωριού ο ναός του Αγίου Νικολάου. Στα 800 μ. πριν από την είσοδο του χωριού θα βρείτε την αφετηρία σύντομου (5΄) πετρόχτιστου μονοπατιού για τον παραδοσιακό νερόμυλο και το γεφύρι της Νοννούλως, που οδηγεί στη χαράδρα του Κουβαρά .

Τελευταίος σταθμός η Πωγωνιανή , τόπος καταγωγής του νυν Προέδρου της Δημοκρατίας Κάρολου Παπούλια. Χτισμένη στις παρυφές της ανατολικής πλευράς του Μπόζοβου μαγεύει τον ταξιδιώτη με την απλότητά της. Στο κέντρο του χωριού δείτε την εκκλησία του Αγίου Νικολάου και πιο πάνω το Σεράι του Μπέη της Θεσσαλίας.