Και βέβαια συνωστίζονταν!

«ΑΠΟ ΤΟ ΔΡΟΜΟ ΠΡΟΣ ΤΗ ΘΑΛΑΣΣΑ ΗΤΑΝ
ΔΙΑΦΟΡΑ ΠΑΡΑΛΙΑΚΑ ΚΕΝΤΡΑ. ΣΕ ΕΝΑ ΑΠΟ
ΑΥΤΑ ΕΙΔΑ ΚΑΤΙ, ΠΟΥ ΟΣΟ ΖΩ ΔΕΝ ΘΑ ΤΟ ΞΕΧΑΣΩ·
ΘΑ ΕΧΩ ΤΗ ΦΟΒΕΡΗ ΕΙΚΟΝΑ ΠΟΥ
ΑΝΤΙΚΡΙΣΑ ΜΠΡΟΣΤΑ ΜΟΥ. ΛΙΓΟ ΑΡΙΣΤΕΡΑ
ΑΠΟ ΤΟ ΔΡΟΜΟ ΚΙ ΕΞΩ ΑΠΟ ΕΝΑ ΚΕΝΤΡΟ ΕΙΔΑ
ΕΝΑ ΠΤΩΜΑ ΑΝΑΣΚΕΛΑ, ΑΠΟΚΕΦΑΛΙΣΜΕΝΟ,
ΝΤΥΜΕΝΟ ΜΟΝΟ Μ΄ ΕΝΑ ΠΟΥΚΑΜΙΣΟ
ΚΑΙ ΜΑΥΡΟ ΠΑΝΤΑΛΟΝΙ· ΤΟ ΚΕΦΑΛΙ,
ΛΙΓΟ ΠΙΟ ΠΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΜΑ, ΤΟ ΤΣΙΜΠΟΛΟΓΟΥΣΑΝ
ΟΙ ΚΟΤΕΣ ΠΟΥ ΒΟΣΚΑΝ ΑΔΕΣΠΟΤΕΣ.
ΜΙΑ ΑΛΛΗ ΚΟΤΑ ΗΤΑΝ ΑΝΕΒΑΣΜΕΝΗ
ΣΤΟ ΣΤΗΘΟΣ ΤΟΥ ΠΤΩΜΑΤΟΣ ΚΑΙ
ΤΣΙΜΠΟΛΟΓΟΥΣΕ ΤΟΝ ΚΟΜΜΕΝΟ ΛΑΙΜΟ»
Ιδού ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από την πολύτιμη συλλογή προφορικών μαρτυριών Η έξοδος, του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών, ένα απόσπασμα που θα μπορούσε να είχε μπει, ή να μπει έστω τώρα, μαζί με τις άλλες διορθώσεις, στο βιβλίο Ιστορίας της Στ΄ δημοτικού, για να μη διδάσκονται αφυδατωμένη, λάιτ ιστορία τα εντεκάχρονα παιδιά.

Δε θα το πρότεινε σίγουρα η επιτροπή των ακαδημαϊκών που υπέδειξαν διορθώσεις, ούτε ίσως η επιτροπή της Ιεράς Συνόδου, που και αυτή υπέδειξε, για την ακρίβεια: όχι «και αυτή», αλλά πρώτη αυτή υπέδειξε όχι απλώς διορθώσεις παρά να αποσυρθεί το βιβλίο και να πολτοποιηθεί (για μεγαλύτερη ευκολία οι πιστοί χριστιανοί της Χρυσής Αυγής το έκαψαν)· φαντάζομαι λοιπόν ότι μια τέτοια πρόταση, αν δεν έχει ήδη υποβληθεί, από άλλους, περισσότερο ή ακραιφνώς πολεμοχαρείς και τουρκοφάγους, από αυτούς που πρωτοστάτησαν στο θόρυβο, Παπαθεμελή, Ναξάκη, Καρατζαφέρη, Σαρρή, Καραμπελιά κ.ά., οπωσδήποτε ανταποκρίνεται στο πνεύμα τους, αυτό που θέλουν να εμφυσήσουν σε εντεκάχρονα παιδιά.

Τέτοια κείμενα σε εντεκάχρονα παιδιά; Μα τα σημερινά παιδιά, ξεσκολισμένα από τη βία της τηλεόρασης, τέτοια κείμενα μάλλον του κατηχητικού θα τα θεωρήσουν.

Γίνεται όμως πια ανατριχιαστικά κακόγουστο το «αστείο» αυτό που άρχισα, αλλά ίσως έτσι καταλάβουμε το βασικότερο, που συζητήθηκε λιγότερο απ΄ όλα, πως, όσο ψημένα και αν είναι στην πιο αλόγιστη βία τα παιδιά, η ιστόρηση των γεγονότων που απευθύνεται σε αυτά επιβάλλεται, από εμάςδηλαδή που δεν είμαστε τηλεόραση , να είναι λειασμένη.

Αυτό θα μπορούσε ή θα έπρεπε να είναι το πρώτο και τελευταίο επιχείρημα στην όλη συζήτηση. Βρισκόμαστε όμως αντιμέτωποι και πάλι με μια ελαφρά, μα έτσι κι αλλιώς ανεπίτρεπτη σύγχυση, ή ίσως και λαθροχειρία. Αλλά μήπως δεν είναι ανάλογη και η γενικότερη σύγχυση επιπέδων στην κριτική κατά του βιβλίου; Όπου το καθαυτό ιδεολογικό κρύβεται πίσω από το πιο περίπλοκο και ειδικό, εν προκειμένω τη διδακτική του μαθήματος της Ιστορίας; Έτσι, εκεί όπου στόμωνε η ιδεολογική αντιπαράθεση, εκεί δηλαδή όπου δεν υπήρχε πλέον θέμα κρυφού σχολειού και Παλαιών Πατρών, εκεί πια έμπαινε θέμα διδακτικής, εκεί εμφανιζόταν σαν απόλυτο κακό η κατάργηση της αφηγηματικότητας. Οφείλω όμως εδώ να σημειώσω ότι στο σημείο αυτό συνέκλιναν και έγκυροι ειδικοί επιστήμονες, ιστορικοί, από τους υποστηρικτές κατά τα άλλα του βιβλίου, μολονότι ο λόγος εδώ θα έπρεπε ισομερώς να ανήκει και στους δασκάλους (ενδεικτικά παραπέμπω σ΄ ένα υποδειγματικά συνοπτικό και πυκνό άρθρο στην Αυγή της 24/3, με τίτλο «Ο αντίλογος ενός εκπαιδευτικού στους επικριτές του βιβλίου», που υπογράφεται από τον σχολικό σύμβουλο πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Γιάννη Τζήκα).

Ας αφήσουμε όμως τα ειδικά αυτά στους ειδικούς, και ας μείνουμε στα ιδεολογικά, αφού προηγουμένως μνημονεύσω από τους δώθε έγκυρους, όπως είπα, τον ιστορικό Βασίλη Κρεμμυδά, που διατύπωσε επιφυλάξεις και ενστάσεις, χωρίς όμως στιγμή να χάνει από τα μάτια του ότι το διακύβευμα στην υπόθεση αυτή είναι κυρίως, αν όχι αποκλειστικά, πολιτικό-ιδεολογικό. Τα έγραψε και εδώ, σε μια επιφυλλίδα με γεύση πικρή εντέλει: «Η σύγκρουση για την Ιστορία», 26/4, όμως το κλειδί μάς το δίνει σε άλλο του κείμενο, συμμετοχή σε έρευνα της

«συνωστισμός: μεγάλη συγκέντρωση ατόμων που πιέζουν ή σπρώχνουν το ένα το άλλο…»: άρα διόλου δεν έφταιγε η λέξη· έλειπαν απλώς [;] τα πολεμοχαρή συμφραζόμενα

Εποχής τής 1/4, μέσα από ένα προσωπικό παράδειγμα:

«Στην περίοδο 1983-1991 στη Γ΄ Γυμνασίου υπήρχε ένα δικό μου βιβλίο Ιστορίας. Δεν έλεγε κουβέντα για κρυφό σχολειό, για λάβαρο στην Αγία Λαύρα, και η παρουσία των ηρώων, κυρίως των εκκλησιαστικών, των περίπου ανύπαρκτων, ήταν όσο περισσότερο γινόταν μειωμένη. Δεν ακούστηκε καμία φωνή γι΄ αυτά. Ακούστηκαν άλλες φωνές. […] Γιατί δεν πείραξε κανέναν τότε αυτό το βιβλίο; Γιατί είχαμε άλλο αρχιεπίσκοπο. […] Και πάντως οι φωνές τότε δεν ήταν τόσο εθνικιστικές, ούτε τόσο μαζικές. Ο διάλογος τώρα έγινε με κραυγές υπερεθνικισμού και υπερπατριωτισμού».

Τόσο δύσκολο ήταν να το δουν αυτό κι οι άλλοι; Όμως η πολιτική και η ιδεολογία σίγουρα δεν είναι έννοιες μονοσήμαντες, και σίγουρα δεν εκφράζονται μονοσήμαντα.

Σ΄ αυτό το προφανές άτοπο αναφέρθηκα παρεμπιπτόντως στην προηγούμενη επιφυλλίδα μου, με αφορμή κυρίως την κατάσχεση του έργου της Εύας Στεφανή, για να σταθώ στον «ιδεολογικό αμοραλισμό» εντέλει, που φενακίζεται και φενακίζει, εν ονόματι κάποιας μεταφυσικής σχεδόν ουδετερότητας, αντικειμενικότητας κτλ., «εν καιρώ πολέμου»!

Προ(σ)κλήθηκα από τον γείτονα εδώ Τάκη Θεοδωρόπουλο, επί του ιδεολογικού βεβαίως, με εστίαση στα Μικρασιατικά και τον περίφημο πια «συνωστισμό» (που γελοιογραφήθηκε και με φωτογραφία από το Πολυτεχνείο του ΄73 και λεζάντα πως «φοιτητές και φοιτήτριες “συνωστίζονται” […] για να γλιτώσουν από τα τεθωρακισμένα»). Συνεχίζω πολύ ευχαρίστως, μολονότι δεν το βρίσκω και τόσο θεμιτό να απομονώνεται ένα στοιχείο από την ολομέτωπη επίθεση που γίνεται στο βιβλίο. Έστω όμως πως είναι απλώς παράδειγμα.

Πρώτα λοιπόν σε λεξικό, και μάλιστα στον Μπαμπινιώτη:

« συνωστισμός: 1. το να βρίσκονται πολλοί άνθρωποι πολύ κοντά ο ένας στον άλλον, χωρίς να μπορεί να κινηθεί κανείς ελεύθερα και πιέζοντας ο ένας τον άλλον […]· 2. (συνεκδ.) μεγάλη συγκέντρωση ατόμων που πιέζουν ή σπρώχνουν το ένα το άλλο…» Γλωσσικά άμεμπτη η χρήση δηλαδή, κι ας αυτομαστιγώθηκε και η συγγραφική ομάδα, που ήδη διόρθωσε την όλη διατύπωση. Γιατί η λέξη μόνη της δεν δηλώνει αν ο κόσμος συνωστίζεται για καλό ή για κακό, από καλό ή από κακό, άρα δεν έφταιγε η λέξη καθαυτή παρά τα πολεμοχαρή ή απλώς δραματικά συμφραζόμενα που θεωρήθηκε πως της λείπουν. Και από την άποψη αυτή βρίσκω εξόχως κακόγουστο ότι ο «συνωστισμός» έγινε ανέκδοτο πια, και ο νεοφανής αστήρ, φερειπείν, του πατριωτικού μικρολόμπι της εφημερίδας που κατεξοχήν υπερασπίζει την ελευθεροτυπία, σε ρεπορτάζ του από κάποια καλλιτεχνική εκδήλωση σημείωνε ότι υπήρχε συνωστισμός, όχι βεβαίως σαν κι αυτόν στο λιμάνι της Σμύρνης…