Άτομα με ειδικές δεξιότητες

Ο κορυφαίος φυσικομαθηματικός της εποχής μας Στίβεν Χόκινγκ, εργάζεται καθηλωμένος σε αναπηρικό καροτσάκι και επικοινωνεί με τη βοήθεια ηλεκτρονικού υπολογιστή

Στις αρχές Δεκεμβρίου κάθε χρόνο έχει θεσμοθετηθεί η παγκόσμια ημέρα για άτομα
με αναπηρία. Τα MME αφιερώνουν μερικές αράδες ή κάποιο ραδιοτηλεοπτικό χρόνο
σε συνεντεύξεις και δηλώσεις, τονίζουν πόσο πίσω είμαστε στο θέμα της πρόνοιας
για αυτά τα άτομα, δημοσιεύουν φιλόδοξες προτάσεις και αναζητούν κεντρικό θέμα
για την επόμενη ημέρα. Οι πολιτικοί αρχηγοί στέλνουν τους υπουργούς και τους
τομεάρχες τους στα διάφορα ιδρύματα ή αν – καλή ώρα όπως και φέτος – είναι η
περίοδος προεκλογική πάνε οι ίδιοι ή αγγαρεύουν τις γυναίκες τους. Βγαίνουν οι
αναγκαίες φωτογραφίες, στέλνονται τα δελτία Τύπου, άντε και του χρόνου τέτοια
μέρα παιδιά, να ‘μαστε καλά να κυβερνάμε.

Έστω και έτσι, η ύπαρξη μιας ημέρας σκέψης αφιερωμένη στους συμπολίτες
μας που έχουν διαφορετικές ανάγκες από εμάς δεν είναι κακό πράγμα. Ίσως όμως
το θέμα θα φωτιζόταν καλύτερα αν προσεγγιζόταν και από μία άλλη σκοπιά: αν
στρέφαμε το ενδιαφέρον μας στους ανθρώπους εκείνους που παρά την αναπηρία τους
– ή μήπως και εξαιτίας αυτής; – κατάφεραν ν’ ανέβουν στις ψηλότερες βαθμίδες
της πολιτικής, κοινωνικής και επιστημονικής κλίμακας, σε πείσμα όσων επιμένουν
να αντιμετωπίζουν τα άτομα με ειδικές ανάγκες ως περιθωριακά και άξια οίκτου
και μόνο.

H επιστημονική κοινότητα όμως έχει να επιδείξει πληθώρα ατόμων που,
ξεπερνώντας την εκ πρώτης όψεως απαγορευτική αναπηρία τους, κατόρθωσαν όχι
απλώς να διακριθούν αλλά και να επιτύχουν επαναστατικές καινοτομίες, που
άλλαξαν ουσιαστικά την εικόνα των φυσικομαθηματικών επιστημών. Κοινό
χαρακτηριστικό των δύο ανθρώπων με τους οποίους θα ασχοληθούμε σήμερα είναι,
πρώτον, η εξαιρετική ευφυΐα με την οποία η φύση τούς προίκισε σε αντιστάθμισμα
της φυσικής ρώμης που τους στέρησε και, δεύτερον, αλλά εξίσου σημαντικό κατά
τη γνώμη μας, το γεγονός ότι αντίθετα με ό,τι συνήθως συμβαίνει, βρέθηκαν σ’
ένα οικογενειακό και ακαδημαϊκό περιβάλλον που τους προσέφερε την αναγκαία
στήριξη.

Ο Λέοναρντ Όιλερ γεννήθηκε στη Βασιλεία της Ελβετίας το 1707. Από νεαρή
ηλικία έδειξε το ταλέντο του στα Μαθηματικά. Ο πατέρας του τον προόριζε για
σταδιοδρομία στη θεολογία, αλλά με τη βοήθεια του Γιόχαν Μπερνουγί, του
κορυφαίου τότε μαθηματικού της Ευρώπης, κατάφερε να τον μεταπείσει. Υπήρξε ο
παραγωγικότερος μαθηματικός συγγραφέας όλων των εποχών. Δημοσίευσε περίπου τις
μισές από τις εργασίες του κατά την περίοδο που ήταν τελείως τυφλός. Την ίδια
περίοδο συνέταξε τη μελέτη του για τις κινήσεις της Σελήνης, κάνοντας όλους
τους απαραίτητους μαθηματικούς υπολογισμούς από μνήμης.

Τα επιτεύγματα του Όιλερ κατά την περίοδο της αναπηρίας του οφείλονται πέρα
από την ευφυΐα του στο πείσμα του και στη στήριξη που είχε από το οικογενειακό
του περιβάλλον. Χαρακτηριστικό της αποφασιστικότητάς του ήταν ότι μόλις
απώλεσε την όρασή του από το ένα μάτι και προειδοποιήθηκε από τους γιατρούς
ότι επίκειται η ολοκληρωτική τύφλωση άρχισε να μελετά μετά μανίας τις εργασίες
που θεωρούσε ότι θα του ήταν χρήσιμες για τις έρευνές του, ενώ ταυτόχρονα
προσπάθησε να μάθει να γράφει με κλειστό και το γερό του μάτι, ώστε να είναι
έτοιμος… Από την άλλη πλευρά η οικογένειά του και κυρίως οι δύο γιοι του,
Ιωάννης Αλβέρτος και Χριστόφορος, καθώς και οι συνεργάτες του στη Βασιλική
Ακαδημία της Αγίας Πετρούπολης, συνέβαλαν αποφασιστικά στο να είναι
παραγωγικός μέχρι την τελευταία ημέρα της ζωής του, τη 18η Σεπτεμβρίου 1783.

Στον Όιλερ οφείλουμε, μεταξύ άλλων, τα σύμβολα π, e και i για τον λόγο της
περιμέτρου προς τη διάμετρο του κύκλου, τη βάση των λογαρίθμων και την
τετραγωνική ρίζα του -1 αντίστοιχα. Δεν υπάρχει κλάδος των μαθηματικών από την
παλιά καλή ευκλείδεια γεωμετρία μέχρι τη σύγχρονη θεωρία γραφημάτων (βλ.
Συνειρμούς της 16/10) που να μην περιλαμβάνει έναν τύπο, ένα θεώρημα, μια
σχέση που να φέρει το όνομα του Όιλερ. Και όλα αυτά, από έναν άνθρωπο που
πέρασε τα δύο τρίτα της ζωής του ημίτυφλος και ένα σημαντικό, ιδιαιτέρως
παραγωγικό μέρος της, ολότελα τυφλός.

«Έχω πουλήσει περισσότερα βιβλία για τη φυσική από όσα η Μαντόνα για το σεξ»

H περίπτωση του συγχρόνου μας Στίβεν Χόκινγκ είναι ακόμη πιο χαρακτηριστική.
Από πολλούς ο Χόκινγκ θεωρείται ως ο ευφυέστερος άνθρωπος στον κόσμο, ο μόνος
που είναι ικανός να ολοκληρώσει το έργο του Αϊνστάιν, να συμβιβάσει δηλαδή τη
γενική θεωρία της σχετικότητας με την κβαντομηχανική, οδηγώντας στην
πολυσυζητημένη «τελική θεωρία». Ο Χόκινγκ κατέχει από το 1977 τη Λουκασιανή
έδρα των μαθηματικών του Πανεπιστημίου του Κέμπριτζ, την έδρα δηλαδή που
κατείχε κατά τον 17ο αιώνα ο Νεύτων. Το 1974, σε ηλικία 32 ετών, εξελέγη μέλος
της Βασιλικής Εταιρείας, πράγμα ιδιαίτερα σπάνιο για την κορυφαία επιστημονική
οργάνωση της Αγγλίας. Ασχολήθηκε ιδιαιτέρως με τις «μαύρες τρύπες», ένα από τα
σημαντικότερα επιστημονικά προβλήματα που παρεμβάλλονται στην προσπάθειά μας
να κατανοήσουμε την ιστορία του σύμπαντος. Το βιβλίο του, «Το χρονικό του
χρόνου», έγινε διεθνώς μπεστ σέλερ πουλώντας ένα αντίτυπο ανά 750 κατοίκους
της Γης. Όπως λέει και ο ίδιος: «Έχω πουλήσει περισσότερα βιβλία για τη φυσική
από όσα η Μαντόνα για το σεξ».

Από την ηλικία των 20 ετών, αρχές της δεκαετίας του ’60, ο Χόκινγκ προσεβλήθη
από μία ανίατη ασθένεια που του προκάλεσε γενική παράλυση και αδυναμία
ομιλίας. Ολόκληρο το κολοσσιαίο έργο του το πραγματοποίησε ακινητοποιημένος
στο αναπηρικό του καροτσάκι, επικοινωνώντας με τη βοήθεια μιας ηλεκτρονικής
συσκευής την οποία ελέγχει με το μικρό δάκτυλο του χεριού του, το μόνο που
μπορεί ακόμη να κινεί.

H ιστορία του Χόκινγκ, περισσότερο από κάθε άλλη, μας διδάσκει ότι αν «η
κοινωνία των αρτιμελών» επενδύσει στη στήριξη των ατόμων που λόγω της
αναπηρίας τους έχουν διαφορετικές ανάγκες δεν θα κερδίσει μόνο στον ανθρωπισμό
της, το κατ’ εξοχήν συστατικό που της λείπει, αλλά ενδέχεται να αποκομίσει και
σημαντικά οφέλη. Γιατί οι ανάπηροι δεν είναι μόνο άτομα με ειδικές ανάγκες.
Συχνά, ίσως και σε συνδυασμό με την αναπηρία τους, είναι και άτομα με ειδικές
δεξιότητες, δεξιότητες πολύτιμες για όλους μας. Γιατί σ’ αυτό το απομονωμένο
νησάκι του σύμπαντος που είναι η Γη μας, δεν περισσεύει κανένας.

Τρεις εκλογές από το καροτσάκι

H περίπτωση του προέδρου Ρούζβελτ είναι χαρακτηριστική, αφού από το αναπηρικό
του καροτσάκι, χτυπημένος από την πολιομυελίτιδα, κέρδισε τρεις συνεχόμενες
προεδρικές εκλογές στις ΗΠΑ, πέτυχε την έξοδο της χώρας του από την οικονομική
κρίση και την οδήγησε στη νίκη στον B’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στην παγκόσμια
κυριαρχία (αυτό το τελευταίο μπορούσε και να λείπει). Όπως χαρακτηριστικό
είναι ότι, παρ’ όλο που τα μεγαλύτερα επιτεύγματά του πραγματοποιήθηκαν την
περίοδο που ήταν παράλυτος, ελάχιστα από τα αγάλματα που έχουν στηθεί προς
τιμήν του τον παριστάνουν στο αναπηρικό του καροτσάκι. Μερικοί κακεντρεχείς θα
υποστηρίξουν ότι και ο νυν πρόεδρος των ΗΠΑ πάσχει από κάποιου είδους νοητική
υστέρηση. Τους απαντάμε ότι πρόκειται για ένα απλό επικοινωνιακό τρικ που
στοχεύει στο απραγματοποίητο – να τον κάνει συμπαθέστερο. Όχι! Ο νυν τα έχει
τετρακόσια και ξέρει πολύ καλά τι θέλει. Απλώς τα συμφέροντα του ιδίου και του
κύκλου του πόρρω απέχουν από τα συμφέροντα του λαού του – τον οποίο έχει
μετατρέψει σ’ ένα συνονθύλευμα τρομοκρατημένων τυράννων -, πόσο μάλλον από τα
συμφέροντα της υπόλοιπης ανθρωπότητας ή των επερχόμενων γενεών.

INFO

Στίβεν Χόκινγκ, «Το χρονικό του χρόνου», Εκδόσεις Κάτοπτρο. Σελ. 279, Τιμή:
18,30 ευρώ.

Ο Τεύκρος Μιχαηλίδης είναι διδάκτωρ των Μαθηματικών. Εργάζεται ως
καθηγητής στη Μέση Εκπαίδευση και ως μεταφραστής.