Zώνες αγνότητας και «γυνείκελα»

Ο Henry Wellcome (1853-1936) δεν ήταν μόνο ένας επιτυχημένος

φαρμακοβιομήχανος και ένας πρωτοπόρος της αεροφωτογράφισης, αλλά και ένας

μανιώδης συλλέκτης, που συγκέντρωσε πάνω από ένα εκατομμύριο αντικείμενα

αναφερόμενα στην ή σχετιζόμενα με τη λαϊκή και την επίσημη ιατρική όλων των

λαών της γης.

Στην έκθεση «Ο μάγος γιατρός» (Medicine Man) εκτίθενται 669 αντικείμενα

από τη συλλογή του Μουσείου Wellcome. Ένα άλλο μέρος της συλλογής έχει

παραχωρηθεί και εκτίθεται μονίμως στον 4ο και 5ο όροφο του Μουσείου Επιστημών

(Science Museum) στο Λονδίνο και ένα άλλο μέρος εκτίθεται στους χώρους του

Ιδρύματος Wellcome.

Τα αντικείμενα της έκθεσης «Ο μάγος γιατρός» είναι κατανεμημένα σε 15

θεματικές ενότητες που περικλείουν τον κύκλο της ανθρώπινης ζωής από τη

γέννηση ώς τον θάνατο, τους ποικίλους παράγοντες που βλάπτουν το ανθρώπινο

σώμα και προκαλούν νόσο ή αναπηρία, τους τρόπους αναζήτησης βοήθειας σε

φυσικούς θεραπευτές, στη μαγεία ή στο θείο. Αν και μακάβρια, έχει ενδιαφέρον η

συλλογή τεχνητών μελών, το παλαιότερο από τα οποία ανάγεται στον 16ο αιώνα

(1580) και προέρχεται από τη Γερμανία. [Αξίζει πάντως να θυμίσουμε ότι η πρώτη

μνεία τεχνητού μέλους αποδίδεται στον Ηρόδοτο και αναφέρεται σε κρατούμενο που

απέκοψε το αλυσοδεμένο του πόδι και το αντικατέστησε με ξύλινο υποκατάστατο].

Ανάμεσά τους και πρόσκληση του 1919 για επίδειξη μηχανικών χεριών χάριν

αναπήρου, του μόνου από τους 41.000 στρατιώτες που έχασε και τα δύο χέρια από

τους ώμους.

Στην ενότητα «Το σώμα υπό επίθεση» εκτίθενται τρυπανισμένα κρανία από

τους Παπούα Νέας Γουινέας, ζουρλομανδύας από την Ευρώπη, μαγικά αντικείμενα

αποτρεπτικά του κακού από διάφορες πρωτόγονες φυλές, μεσαιωνικά χειρόγραφα με

απεικονίσεις τραυματιών και ένας εξολκέας σφαιρών του 19ου αιώνα.

Το «Ξεκίνημα της ζωής» περιλαμβάνει ερωτικά βοηθήματα παντός τύπου, με

δράση φυσική ή μεταφυσική, φυλακτά αποτρεπτικά του «δεσίματος», ζώνη αγνότητας

αλλά και μεταλλική συσκευή για την αποτροπή του αυνανισμού. Ακόμα εκπαιδευτικά

«γυνείκελα» (αντίγραφα γυναικείων κορμών) για το μάθημα της μαιευτικής,

ανατομικά μοντέλα, εργαλεία εμβρυουλκίας, τεχνητές θηλές και μπουκάλια

θηλασμού.

H τελευταία θεματική («Αναθήματα») περιείχε 76 αναθήματα, κυρίως

αρχαιοελληνικά στην προέλευσή τους, αφιερωμένα στους θεούς από τον 2ο π.X. έως

τον 2ο μ.X. αιώνα, με απεικόνιση ή αναπαράσταση μελών και εξωτερικών ή

εσωτερικών οργάνων του σώματος.

Στο φινάλε της έκθεσης ο θεατής μπορεί να παρακολουθήσει το φιλμ «Το

μουσείο φάντασμα» των αδελφών Quay (2002) που στηρίζεται στην ευρηματική ιδέα

ότι τα αντικείμενα αποκτούν μια μυστική αυτόνομη ζωή μετά την αναχώρηση και

του τελευταίου επισκέπτη. Στα πλαίσια της έκθεσης έχει οργανωθεί επίσης μια

σειρά ομιλιών για το μουσείο, τη βιβλιοθήκη του Ιδρύματος, την πρακτική

ιατρική, τον μάγο γιατρό, το ρόλο και τη δύναμη των θεραπευτικών αντικειμένων.

Πρόκειται αναμφισβήτητα για μια πολύ πρωτότυπη έκθεση, με ανθρωπολογικό

κυρίως περιεχόμενο, που επιδιώκει να προκαλέσει το ενδιαφέρον για παράδοξα

αντικείμενα και πρακτικές συνδεδεμένα με τη ζωή, την υγεία, την αρρώστια, τη

θεραπεία και τον θάνατο.

«Τέλος της Ζωής»

Στη θεματική «Τέλος της Ζωής» είδαμε ρωμαϊκές τεφροδόχους, μούμιες από την

Αίγυπτο και από το Περού, χρωματιστές μάσκες και πένθιμα κοσμήματα από

ανθρώπινα μαλλιά (Λατινική Αμερική). Κι ακόμα είδαμε τη λάμα μιας λαιμητόμου,

σημειωματάρια βιβλιοδετημένα με ανθρώπινο δέρμα (1770-1850), τη νεκρική μάσκα

του Ντισραέλι. Περίεργα εκθέματα ήταν και τα memento mori, οι υπομνήσεις

θανάτου δηλαδή, ξύλινα, μεταλλικά ή κοκάλινα φέρετρα – μινιατούρες που

περιέχουν νεκρά σώματα ή σκελετούς, ώστε να υπενθυμίζουν όχι μόνο την εγκόσμια

ματαιότητα, αλλά και την τελική αποτυχία των θεραπευτών.

Χειρουργικά εργαλεία (λαβίδες, νυστέρια, πριόνια, τρυπάνια κ.λπ.) από

διάφορες χώρες και εποχές, μικροσυσκευές θεραπευτικών χρήσεων (σύριγγες,

βελόνες, κλυστήρια, ξυράφια αφαιμάξεων και αιμοδόχοι), φυλακτά από διάφορους

πολιτισμούς, αγαλματίδια θεραπευτικών θεοτήτων, εικόνες θεραπευτών αγίων και

ένα μεγάλο πλήθος ετερόκλητων αντικειμένων συμπλήρωναν την ενότητα των

θεραπευτικών μέσων. Όσο για την ενότητα της «Αυτοθεραπείας», εκτός από

οδοντόβουρτσες και τεχνητούς οφθαλμούς υπήρχαν και συλλεκτικές συσκευασίες για

επώνυμους χρήστες που περιείχαν κοινόχρηστα φάρμακα της Wellcome.

INFO

Έκθεση «Ο μάγος γιατρός». Το ξεχασμένο Μουσείο του Henry Wellcome στο

Βρετανικό Μουσείο ώς τις 16 Δεκεμβρίου. Καθημερινά, 10.30 – 17.30. Είσοδος:

ελεύθερη. Κατάλογος (ασπρόμαυρος, 80 σελ.): δωρεάν. Ειδική έκδοση (416

σελίδες, 500 εικόνες): 19.99 στερλίνες.

Ο Γεράσιμος A. Ρηγάτος είναι παθολόγος – ογκολόγος, διευθυντής της A’

Παθολογικής Κλινικής στο νοσοκομείο «Άγιος Σάββας» και συγγραφέας.