Aρχεία ανοιχτά, ελεύθερα

Τα «Αρχεία Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας» (ΑΣΚΙ), αυτή η κιβωτός της νεώτερης
ελληνικής ιστορίας, έκλεισαν πριν από λίγους μήνες δέκα χρόνια γόνιμης
προσφοράς. Τα θέματα που ανακοινώθηκαν σε εκδηλώσεις και ημερίδες, με αφορμή
τα δεκάχρονα των ΑΣΚΙ, δημοσιεύονται σ’ αυτό, το 5ο, τεύχος του
«Αρχειοταξίου», διδάσκοντας αλλά κυρίως φωτίζοντας. H προσπάθεια λίγων
φανατικών της ιστορικής αλήθειας (πολύ πριν από το 1992 που ιδρύθηκαν τα ΑΣΚΙ)
δεν ήταν καθόλου εύκολη, καθώς η πρόσβαση στα αρχεία αριστερών κομμάτων
«προκαλούσε γενικό τρόμο».

Ο Φίλιππος Ηλιού στο εισαγωγικό του κείμενο σ’ αυτό το «Αρχειοτάξιο» ανατρέχει
στις οδυνηρές διαπιστώσεις αλλά και στη θετική κατάληξη των προσπαθειών:
«Είταν δυνατόν να υπάρξει μια ιστοριογραφία που θα απέδιδε τις
πραγματικότητες, όταν οι πηγές της ιστορίας παρέμεναν κρυφές και απόκρυφες,
απαγορευμένες και μυθοποιημένες; (…)

Παρόλο που βρισκόμαστε στα χρόνια της δικτατορίας και άλλες είταν οι
προτεραιότητες, και για το σύνολο του ελληνικού λαού και – κυρίως – για το
σύνολο των δυνάμεων της Αριστεράς και για τους ιστορικούς που είχαν τέτοιους
προβληματισμούς (…) επειδή η ζωή είναι πολύπλοκη και τα περιέχει όλα, τέθηκε
με μεγάλη οξύτητα το αίτημα της διαφάνειας μέσω της αποδέσμευσης των πηγών.
Και αυτή η συνειδητοποίηση οδηγούσε, το πιστεύω ειλικρινά, σε μια νέα
πολιτισμική επανάσταση, στο πλαίσιο του αριστερού κινήματος στην Ελλάδα.

Θα δεχόταν, λοιπόν, ένα κομμουνιστικό κόμμα, εν προκειμένω το KKE εσωτερικού,
που είταν πιο ευεπίφορο σε τέτοιου είδους εξελίξεις, να ανοίξει τα αρχεία του
στην έρευνα; Όχι τα σύγχρονα, λειτουργικά αρχεία, αυτά που αφορούσαν τρέχουσες
δραστηριότητες, αλλά τα αρχεία της Αντίστασης, τα αρχεία του Εμφυλίου Πολέμου;
Και τι είταν εκείνο που προκαλούσε έναν γενικό τρόμο σε όλους, είτε ανήκαν στο
ένα κομμουνιστικό κόμμα είτε στο άλλο, να μην αγγίξουμε τα πράγματα αυτά,
επειδή θα αποκαλύπτονταν φοβερά μυστικά και δεν θα ξέραμε πού να κρυφτούμε;
Όταν άνοιξαν, βέβαια, τα αρχεία φάνηκε ότι κανείς δεν χρειαζόταν να κρυφτεί
πουθενά, φάνηκε ότι η ιστορία μπορούσε να επανακτήσει, μέσω μιας ενημερωμένης
ιστοριογραφίας, την ορθολογικότητά της».

Αποφεύγω να σημειώσω έστω και λίγα από τα δεκάδες ενδιαφέροντα θέματα του
τεύχους.

Θα προέτρεπα μόνο όσους νοιάζονται – έστω και «ερασιτεχνικά» – για τη γνώση
της σύγχρονης ιστορίας μας, να αναζητήσουν αυτή την περιοδική έκδοση, στην
οποία γράφουν: Φίλιππος Ηλιού, Σπύρος Ασδραχάς, Ιωάννα Παπαθανασίου, Κώστας
Σπ. Στάικος, Ρένα Σταυρίδη – Πατρικίου, Σπύρος Καράβας, Τάσος Κωστόπουλος,
Στρατής Μπουρνάζος, Αγγέλικα Ψαρρά, Άγγελος Ελεφάντης, Θόδωρος Σαμπατακάκης,
Νίκος Μαραντζίδης, Τάσος Σακελλαρόπουλος, Πολυμέρης Βόγλης, Γιάννης
Παπαθεοδώρου, Βάσω Ψιμούλη, Άννα Ματθαίου, Πόπη Πολέμη, Βαγγέλης
Καραμανωλάκης, Ηλίας Νικολακόπουλος.

«NEA ΕΣΤΙΑ»

Καβάφης και Μπράουνινγκ

Στον ποιητή Ρόμπερτ Μπράουνινγκ (Λονδίνο 1812 – Βενετία 1889) αφιερώνει 72
σελίδες το νέο τεύχος του περιοδικού. Το αφιέρωμα αρχίζει με τη μετάφραση
τεσσάρων δραματικών μονολόγων του Μπράουνινγκ από την Ανθή Λεούση, η οποία
υπογράφει και το κατατοπιστικό επίμετρο. Στη συνέχεια, η Μαρία Τόμπρου, στην
πολυσέλιδη μελέτη της «Καβάφης και Μπράουνινγκ», παραθέτει απόψεις λογοτεχνών
και μελετητών για τις επιρροές ή μη της ποίησης του Μπράουνινγκ στον
Κωνσταντίνο Καβάφη. H συζήτηση ξεκίνησε το 1933 όταν ο Τίμος Μαλάνος, στο
βιβλίο του «Ο ποιητής K. Π. Καβάφης» υποστηρίζει ότι δεν είχε δεχθεί επιρροές
από τον Μπράουνινγκ, ενώ στην τρίτη έκδοση του βιβλίου του (1957) ο Μαλάνος
σημειώνει ότι σε επίδραση του Μπράουνινγκ «πιθανόν να οφείλονται οι
παρενθέσεις του (του Καβάφη), οι ομοιοκαταληξίες του, και ίσως – ίσως μερικές
του ιδιοτροπίες στη διατύπωση, πράγματα δευτερεύοντα μάλλον, που ο Καβάφης τα
υιοθετεί περισσότερο για να ολοκληρώσει ένα δικό του σύστημα ιδιοτυπίας».

Ακολουθούν διιστάμενες απόψεις, μεταξύ άλλων, του Γλαύκου Αλιθέρση, του
Γιώργου Σεφέρη, του I. M. Παναγιωτόπουλου, του Μιχάλη Περίδη, του Έντμουντ
Κήλυ, του Γ. Π. Σαββίδη, του Άρη Μπερλή, του Έρνεστ Φοντάνα, του Ντέιβιντ
Ρικς.

H θέση της Τόμπρου είναι σαφής: «… H σχέση του Καβάφη με τον Μπράουνινγκ
είναι όχι απλώς υπαρκτή αλλά συστηματική και βαθιά…».

Την υποστηρίζει εξετάζοντας «ορισμένα ποιήματα στα οποία ο Καβάφης αντλεί
στοιχεία από συγκεκριμένα ποιήματα του Μπράουνινγκ», για να καταλήξει: «Ο
Μπράουνινγκ είναι, κατά τη γνώμη μου, ο ποιητής εκείνος που βοήθησε,
περισσότερο απ’ ότι οποιοσδήποτε άλλος, τον Καβάφη να διαμορφώσει τη βαθύτερη
ποιητική του φυσιογνωμία και να δημιουργήσει ένα ιδιαίτερο είδος έκφρασης, την
ειρωνική έκφραση, που αναγνωρίζεται από τους περισσότερους ως το κύριο
χαρακτηριστικό της ποιητικής του φωνής». Το αφιέρωμα τελειώνει με τα Δεκατρία
σονέτα της γυναίκας του Μπράουνινγκ Ελισάβετ Μπάρετ – Μπράουνινγκ (1806-1861)
σε μετάφραση και με επίμετρο της Μαρίας Υψηλάντη.

«ΦΡΑΣΗ»

H συγγραφέας και η μητέρα της

Πόσο δύσκολο είναι για έναν συγγραφέα να χρησιμοποιήσει τη μητέρα του σαν
ηρωίδα βιβλίου; Ποιο ρόλο παίζουν στην ανέλιξη της μυθοπλασίας και στην
«εικονογράφηση» της ηρωίδας τα αυτονόητα συναισθήματα του συγγραφέα; Το
περιοδικό ζήτησε απαντήσεις από μια σπουδαία συγγραφέα, την Ευγενία Φακίνου,
μιας και στο τελευταίο, θαυμάσιο, βιβλίο της «Έρως, Θέρος, Πόλεμος» κεντρικό
πρόσωπο είναι η Μαρία, μητέρα της Ευγενίας. Σε δύο σημεία της συνέντευξης, που
θα μπορούσε να είναι πιο καλοδουλεμένη από την Αγγελική Βασιλάκου, η Φακίνου
παραδέχεται, με την αμεσότητα που τη χαρακτηρίζει: «Αυτό το βιβλίο απαιτούσε
την πιο λιτή γραφή, για να αποφύγω μια συναισθηματική εμπλοκή – που βέβαια δεν
ήταν δυνατόν να αποφύγω…».

Και πιο κάτω:

«Αισθανόμουνα ότι με ενδιέφερε πάντοτε, μα πάντοτε, αυτή η προσωπικότητα. Και
πάντοτε υπήρχε το δίλημμα και ο φόβος αν έμπαινε και το συναίσθημα στη μέση.
Όταν τυχαία το ανέφερα σε μια φίλη μου και μετά βολιδοσκόπησα κι άλλους, όλοι
επέμεναν πως δεν έχει σχέση η συγγένεια. H συγγένεια όμως έπαιξε ρόλο όταν το
έγραφα…».

Διάβασα επίσης με ενδιαφέρον την έρευνα του περιοδικού για τους ξένους
μεταφραστές που «δέθηκαν με την Ελλάδα». Παρουσιάζονται: η Κάρεν Βαν Ντάικ, ο
Μαουρίτσιο ντε Ρόζα, η Αντρέα Σέλινγκερ, ο Ντέιβιντ Κόνολι, ο Μισέλ Βόλκοβιτς,
η Νάτι Γκάλμπεθ.

«ΦΑΡΦΟΥΛΑΣ»

Υπερρεαλισμός

Το περιοδικό (3ο τεύχος) μάς έρχεται από την Πάτρα, εξηγώντας ότι «Φαρφουλάς»
είναι ο ήρωας ομότιτλου διηγήματος του Δημοσθένη Βουτυρά. «Το διήγημα»,
σημειώνεται στο προλογικό σημείωμα, «μας μεταφέρει στους δρόμους μιας πόλης
που έχει εξεγερθεί επειδή η κυβέρνηση θέλει τους πολίτες να πληρώνουν φόρο
ακόμα και για τα σκυλιά τους. Και οι κάτοικοι της πόλης, ξεσπώντας άδικα την
οργή τους, αρχίζουν να κρεμάνε από τα δέντρα τα καημένα τα ζώα…».

(Φόρος για τα σκυλιά! Σας θυμίζει κάτι το 2003;).

Το περιοδικό (υπεύθυνος Διαμαντής Καράβολας) δημοσιεύει αφιέρωμα στον
«υπαρκτό», όπως τον ονομάζει, υπερρεαλισμό με κείμενα Ελλήνων και ξένων.

ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ

* «ΑΡΧΕΙΟΤΑΞΙΟ»: Πλατεία Ελευθερίας 1, Αθήνα – 105 53, τηλ. 210-3223.062.

* «NEA ΕΣΤΙΑ»: Ευριπίδου 84, Αθήνα – 105 53, τηλ. 210-3213.080.

* «ΦΡΑΣΗ»: Καρατζά 9, Αθήνα – 117 41, τηλ. 210-9200.275.

* «ΦΑΡΦΟΥΛΑΣ»: Νικαίας 26, Πάτρα – 262 26, τηλ. 6974-003.741.