Θέλουμε ισχυρό κράτος;

Τα τελευταία χρόνια ο ρόλος και η δράση του κράτους έχει αποδυναμωθεί. Οι
επιθέσεις που συστηματικά αυτό δέχεται (από τους οπαδούς κυρίως της
υπερφιλελεύθερης εκδοχής), καθώς και η εξ αντικειμένου λειτουργική
αναποτελεσματικότητά του δημιούργησαν ένα κλίμα αρνητικό για τον θεσμό αυτό.

Σήμερα έχει επικρατήσει η άποψη ­ και ίσως όχι άδικα ­ ότι οσάκις το κράτος
παρεμβαίνει στην οικονομική και κοινωνική μας ζωή τα πράγματα γίνονται
χειρότερα από ό,τι ήταν πριν παρέμβει. Στην αποδυνάμωση όμως του κράτους
σημαντικά συνέβαλε και η πολιτική (και οι πολιτικοί). Λειτουργώντας συχνά κάτω
από την πίεση των μεγάλων συμφερόντων ­ που επιδιώκουν συστηματικά τον
εξοστρακισμό κάθε κρατικής λειτουργίας, που θα μπορούσε να σταθεί εμπόδιο στα
κέρδη τους ­ ευνόησε κυρίαρχα το ιδιωτικό απέναντι στο δημόσιο. Έτσι λοιπόν τα
τελευταία χρόνια βλέπουμε σ’ ολόκληρο τον δυτικό κόσμο να θριαμβεύει ο
μονεταρισμός, οι απορρυθμίσεις, το καθεστώς της απόλυτης ελευθερίας των
συναλλαγών και της ροής κεφαλαίων, οι μαζικές ιδιωτικοποιήσεις κ.λπ. Συγχρόνως
μεταβιβάστηκαν βασικά δικαιώματα για τη λήψη κεφαλαιωδών αποφάσεων (για θέματα
επενδύσεων, απασχόλησης, υγείας, εκπαίδευσης, πολιτισμού, προστασίας του
περιβάλλοντος κ.λπ.) από τη δημόσια σφαίρα στην ιδιωτική. Κατ’ αυτόν τον τρόπο
όμως ανατράπηκαν σήμερα απόλυτα οι ισορροπίες των οικονομικών και κοινωνικών
δυνάμεων στον κόσμο.

Έτσι λοιπόν παρατηρούμε, για παράδειγμα, πως από τις διακόσιες πρώτες
ισχυρότερες οικονομίες του κόσμου οι περισσότερες από τις μισές δεν είναι
χώρες αλλά επιχειρήσεις. Εξάλλου εταιρείες-κολοσσοί έχουν στις μέρες μας κύκλο
εργασιών υψηλότερο από το Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν (ΑΕΠ) προηγμένων και
πλούσιων χωρών (π.χ. η Τζένεραλ Μότορς από τη Δανία, η Φορντ από τη Νότια
Αφρική, η Τογιότα από τη Νορβηγία κ.λπ.). Αν μάλιστα προσθέσουμε στο σημείο
αυτό και την κυριαρχία των Ασφαλιστικών και Συνταξιοδοτικών Ταμείων (κυρίως
των αμερικανικών και ιαπωνικών) ­ που διοικούνται από ιδιώτες, managers,
executives, μεγάλες εταιρείες κ.λπ. ­ στις χρηματοοικονομικές αγορές, τότε
αντιλαμβάνεται κανείς ποια είναι η σημερινή βαρύτητα των κρατών. Σχεδόν
αμελητέα… Εξάλλου όσες χώρες πούλησαν μαζικά τις δημόσιες επιχειρήσεις τους
στον ιδιωτικό τομέα και έχουν προχωρήσει σε απορρυθμίσεις των αγορών τους,
κατέληξαν να γίνουν προεκτάσεις των ιδιοκτησιών μεγάλων πολυεθνικών ομίλων.

Ο μηχανισμός λοιπόν που θα μπορούσε να φρενάρει αυτήν την καθοδική πορεία των
κοινωνιών και να σταματήσει τη χωρίς όρια παράδοση των κρατών στα ιδιωτικά
συμφέροντα μέσα στα σημερινά πλαίσια της παγκοσμιοποίησης είναι η
επανενεργοποίηση και η αναβάθμιση ­ σε σύγχρονες και λειτουργικές δομές ­ του
ίδιου του κράτους. Τα έθνη συνεπώς και οι κοινωνίες χρειάζονται και απαιτούν
την ύπαρξη του κράτους, ακόμα και όταν δεν είναι απόλυτα ευχαριστημένα μ’
αυτό. Τις πιο πολλές φορές άλλωστε η δυσαρέσκεια κατά του κράτους δεν
οφείλεται στην ύπαρξή του αυτή καθεαυτή, αλλά στον τρόπο και στα όρια
λειτουργίας του, στον ρόλο και στην έκταση της δράσης του, στη γενικότερη
συμπεριφορά του κ.λπ.

Έτσι λοιπόν σήμερα ακόμα και στην Αμερική ­ στη χώρα όπου κατ’ εξοχήν
αναπτύχθηκε η πολεμική κατά του κράτους τις τελευταίες δεκαετίες ­ αρχίζει να
υποχωρεί η αντίληψη του «κακού κράτους» και να παραχωρεί τη θέση της στη
λογική ότι θα πρέπει ν’ αντιμετωπισθεί το όλο ζήτημα ψυχραιμότερα και
αντικειμενικότερα και ότι είναι ανάγκη να εξετασθεί διεξοδικότερα και
ενδελεχέστερα η κατανομή των ρόλων και των σφαιρών επιρροής και αρμοδιότητας
ανάμεσα στο κράτος και στην οικονομία, στη διοίκηση και στην αγορά, στην
κοινωνία και στον πολιτισμό κ.λπ.

Είναι συνεπώς αλήθεια πως η διεθνοποιημένη εποχή μας έχει ανάγκη από ένα
δυνατό κι αποτελεσματικό εθνικό κράτος, που είναι εντελώς διαφορετικό από το
μεγάλο και πλαδαρό κράτος, με τα υψηλά ελλείμματα και τις υπέρογκες
δαπάνες-παροχές προς τους ημετέρους. Ένα τέτοιο ισχυρό κράτος θα μπορούσε,
κατά πρώτον, να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά τις ανάγκες για την προστασία του
περιβάλλοντος, για την καταστολή της τρομοκρατίας, για την καταπολέμηση της
διαφθοράς και, γενικά, θα ήταν σε θέση να πάρει γενναίες και ωφέλιμες
αποφάσεις. Ένα τέτοιο ισχυρό κράτος θα είχε επίσης τη δύναμη να προβεί σε
αναϊεράρχηση των προτεραιοτήτων, ανάλογα με τη χρησιμότητα και την
αναγκαιότητά τους και να περικόψει ή να περιορίσει υπέρογκες δαπάνες, όπως
εκείνες π.χ. που αφορούν τους στρατιωτικούς εξοπλισμούς ή που αφορούν παροχές
για ψηφοθηρικούς λόγους κ.λπ.

Ένα ισχυρό κράτος, κατά δεύτερο, θα μπορούσε να προσδιορίσει ευχερέστερα τους
στόχους και τις κατευθύνσεις στον οικονομικό τομέα. Να βρει βασικά τα
κατάλληλα μέσα αντιμετώπισης των οικονομικών υφέσεων, προσφεύγοντας κυρίως
στις επενδύσεις στην υποδομή και έχοντας ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς στις
περιόδους των «παχέων οικονομικά αγελάδων». Εκείνο πάντως που είναι απολύτως
αναγκαίο είναι ο έλεγχος των μη αποδοτικών δημοσίων δαπανών, έστω και αν
απαιτηθούν και συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. Ένας τέτοιος έλεγχος θα μπορούσε
να επιτευχθεί με τη σύσταση ενός οργάνου ­ ανεξάρτητου από τη νομοθετική και
την εκτελεστική εξουσία ­ που θα μπορούσε να ελέγχει διαρκώς τις προτεινόμενες
δαπάνες, αν δηλαδή αυτές είναι αναγκαίες και συμβατές με το δημόσιο συμφέρον.
Βέβαια κάτι τέτοιο θα προσέκρουε σε ποικίλες αντιδράσεις, τόσο από τα
νομοθετικά, όσο και από τα εκτελεστικά όργανα των κρατών, που θα έβλεπαν τις
δυνάμεις τους να τίθενται υπό περιορισμό και επιτήρηση. Ένας τέτοιος έλεγχος
πάντως καθίσταται ακόμα πιο απαραίτητος, ιδιαίτερα σήμερα, που η αδιαφάνεια
και η διαφθορά δεσπόζουν στα δημόσια οικονομικά των κρατών.

Ένας τρίτος τομέας όπου ένα δυνατό κράτος θα μπορούσε να δράσει αποτελεσματικά
­ ιδιαίτερα σήμερα με τις ποικίλες προκλήσεις των καιρών ­ είναι εκείνος που
αφορά την ιεράρχηση και ενίσχυση του είδους των επενδύσεων που θα έπρεπε να
προωθηθούν. Σκοπός της οικονομικής του στρατηγικής θα πρέπει να είναι η
προώθηση των επενδύσεων εκείνων που αναφέρονται στη γνώση, στους ανθρώπινους
πόρους και στις υποδομές. Θα πρέπει συνεπώς τα κράτη αυτά να μη διστάζουν να
εγκαταλείπουν πολιτικές που αποδεδειγμένα δεν λειτούργησαν στο παρελθόν και να
προχωρήσουν στην υιοθέτηση νέων επιλογών πιο ελπιδοφόρων για το μέλλον.

Αλλαγές ουσιαστικές, τέταρτον, θα μπορούσαν να γίνουν από ένα ισχυρό κράτος
και στον καλούμενο κοινωνικό χώρο. Είναι γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια
παρατηρούμε μια αύξηση των κοινωνικών αναγκών, αφενός μεν στον τομέα των
ανθρώπων που έχουν ηυξημένες κοινωνικές ανάγκες (π.χ. πρόσφυγες, πάσης φύσεως
φτωχοί και θύματα, ανάπηροι κ.λπ.), αφετέρου δε στον ευρύτερο τομέα των
κοινωνικών υπηρεσιών, που διαμορφώνονται από τις ποικίλες μεταβολές που
συντελούνται στην κοινότητα και στους ανθρώπους (π.χ. αύξηση των ατόμων της
τρίτης ηλικίας, ανάγκη βελτιωμένης και πιο εξειδικευμένης ιατρικής φροντίδας,
ανάγκη για καλύτερη εκπαίδευση των ενηλίκων κ.λπ.).

Όλες αυτές τις αυξημένες κοινωνικές ανάγκες είναι πλέον βέβαιο ότι δεν μπορεί
να τις αντιμετωπίσει το υφιστάμενο κοινωνικό κράτος, όπως αυτό είναι
διαρθρωμένο σήμερα. Θα πρέπει συνεπώς να δούμε και να εξετάσουμε από κοντά το
υπάρχον κράτος πρόνοιας και να προτείνουμε λύσεις για την καλύτερη λειτουργία
και απόδοσή του. Πάντως το εθνικό κράτος, ακόμα και στην εποχή της
παγκοσμιοποιημένης οικονομίας, παραμένει ίσως ο μοναδικός και βέβαια ο πιο
αποτελεσματικός μοχλός αναδιανομής του διεθνούς πλούτου.

Ο Σωτήρης Χατζηγάκης είναι βουλευτής Τρικάλων της Ν.Δ., πρώην υπουργός.