Χοροί, πειράγματα, παρελάσεις και… του Κουτρούλη ο γάμος

Εθιμικές τελετουργίες που ανάγονται στα ομηρικά χρόνια και με θαυμαστή

προσαρμοστικότητα κορυφώθηκαν στην περίοδο της Τουρκοκρατίας ως μορφή

αντίστασης στον χρόνιο κατακτητή, καταφέρνοντας μάλιστα να συνεχίζονται μέχρι

σήμερα, είναι οι καρναβαλικές εκδηλώσεις σε πολλές περιοχές, ιδιαίτερα μάλιστα

στη Βόρεια Ελλάδα.

Μπορεί η καρδιά του καρναβαλιού να χτυπά στην Πάτρα, όπου αναμένεται να

συρρεύσουν περισσότεροι από 350.000 επισκέπτες απ’ όλη την Ελλάδα, εντούτοις

δεκάδες ιστορικά καρναβάλια που ως κύριο χαρακτηριστικό τους έχουν την

αναβίωση εθίμων που οι ρίζες τους χάνονται στα βάθη των αιώνων διοργανώνονται

το τελευταίο Σαββατοκύριακο της Αποκριάς και την Καθαρή Δευτέρα. Εκδηλώσεις

για τις Αποκριές και τα Κούλουμα εξάλλου διοργανώνουν σχεδόν όλοι οι δήμοι. Οι

ξέφρενοι ρυθμοί, ο χορός, οι παρελάσεις μεταμφιεσμένων θα είναι τα

χαρακτηριστικά των επόμενων τριών ημερών σε όλη τη χώρα.

Στη Νάουσα

Στη Βόρεια Ελλάδα, στα ιστορικά καρναβάλια προστέθηκαν τα τελευταία χρόνια και

διοργανώσεις με καθαρά διασκεδαστικό και τουριστικό χαρακτήρα. Ωστόσο, στη

Νάουσα θα αναβιώσουν και φέτος οι Μπούλες και οι Γενίτσαροι. Η

προετοιμασία για τις μεταμφιέσεις εδώ ξεκινά πριν από τα Χριστούγεννα. Οι

Γενίτσαροι φορούν βαρείς κρίκους και τοκάδες και τη μέση, το γκιρντάνι που

περιβάλλει τον λαιμό, άσπρες μακριές κάλτσες και καλτσοδέτες με φούντα,

τσαρούχια, λευκά πουκάμισα και φουστανέλες με 300 ως 400 πιέτες. Στο πρόσωπο

φέρουν κερωμένο πανί με ζωγραφιστό μουστάκι. Οι Μπούλες είναι επίσης άνδρες,

ντυμένοι με γυναικεία ρούχα και μάσκες έντονα βαμμένες στο πρόσωπο. Ο αρχηγός

των χορευτών παίρνει άδεια από τον δήμαρχο για να αρχίσει ο δημόσιος χορός.

Τους χορευτές υποδέχονται οι πολίτες με στρωμένα στους δρόμους τραπέζια και

κρασιά και τσίπουρο. Οι εκδηλώσεις κορυφώνονται την Κυριακή και την Καθαρή

Δευτέρα.

Στην Κοζάνη

Ήδη από το 1747 υπάρχει η πρώτη γραπτή μαρτυρία για το έθιμο των μεταμφιέσεων

και των Φανών στην Κοζάνη. Στην περίοδο της Τουρκοκρατίας το μασκάρεμα

απαγορευόταν, αλλά η Κοζάνη είχε το προνόμιο της εξαίρεσης. Ο μεγάλος Φανός

(φωτιά) ανάβεται πλέον από τον δήμαρχο στο κέντρο της πόλης και γύρω του

στήνονται οι πρώτοι χοροί. Ακολουθούν φωτιές σε όλη την πόλη, ενώ οι χορευτές

«συνθέτουν» αυτοσχέδια σκωπτικά, σατιρικά τραγούδια. Η γιορτή κορυφώνεται τα

ξημερώματα της Καθαρής Δευτέρας στο αλσύλλιο του Αγίου Δημητρίου, όπου

βραβεύονται οι καλύτεροι φανοί.

Στον Σοχό

Το πρωί της Κυριακής θα βρει τον Σοχό, στα ορεινά του Νομού Θεσσαλονίκης, να

δονείται από τις παρέες των Κουδουνοφόρων. Με τραγόμορφες στολές και μεγάλα

κουδούνια σε όλο το σώμα τους θα χορέψουν και θα περπατήσουν σε όλους τους

δρόμους και τις πλατείες. Για την προέλευση του εθίμου υπάρχουν δύο ερμηνείες:

η πρώτη το αποδίδει σε αρχαία διονυσιακά έθιμα και η δεύτερη το ταυτίζει με

χριστιανική συνήθεια που έμεινε έπειτα από μία μάχη στην περιοχή, όταν οι

στρατιώτες του πολέμαρχου Αγίου Θεοδώρου, είχαν αναγκαστεί, για να σωθούν από

Τούρκους, να μεταμφιεστούν σε τράγους.

Στο Λιτόχωρο

Στο Λιτόχωρο Πιερίας θα αναβιώσουν το βράδυ της Κυριακής έθιμα που έχουν σκοπό

τον εξαγνισμό των κακών πνευμάτων και τον εξοβελισμό της κακοτυχίας. Αυτό

επιτυγχάνει, σύμφωνα με το έθιμο, ο Χορός των βωμολόχων που περιδιαβάζει όλο

το χωριό με πειράγματα για όλους τους περαστικούς. Ακολουθεί βέβαια ξέφρενο

γλέντι. Στην Πολυκάρπη της Πέλλας θα αναβιώσει η Δίκη του Καδή. Οι κάτοικοι θα

συγκεντρωθούν στην πλατεία για να δικάσουν τον αντιπρόσωπο της κακοκεφιάς και

της κακής τύχης. Τελικά τον καταδικάζουν και καίνε το ομοίωμά του ανάμεσα σε

χορούς και τραγούδια.

Στις Σάπες

Αντίστοιχα, στις Σάπες της Ροδόπης θα αναβιώσει την Κυριακή το έθιμο των

Γαϊδουροδρομιών σε κεντρικό δρόμο της πόλης. Οι νέοι της περιοχής θα

διαγωνιστούν στην ταχύτητα τρέχοντας με γαϊδούρια. Θα ακολουθήσει γλέντι στην

Πλατεία Δημαρχείου με συγκροτήματα από όλη τη Θράκη.

Στην Ξάνθη

Και στην Ξάνθη η παράδοση και η λαογραφία έχουν τον πρώτο λόγο στο περίφημο

Καρναβάλι που ίσως αποτελεί τη μεγαλύτερη διοργάνωση σε όλη τη Βόρεια Ελλάδα.

Οι εκδηλώσεις που έχουν αρχίσει από τις 27 Φεβρουαρίου κορυφώνονται την Καθαρά

Δευτέρα με την αναβίωση τριών παραδοσιακών εθίμων: τους Μουντζούρηδες και την

Καμήλα στο Πολύσιτο και στη Σταυρούπολη, όπως και το Κάψιμο του Τζάρου στην

Ξάνθη. Μεταμφιεσμένοι σε Άραβες περιδιαβάζουν τους δρόμους της πόλης και

διαλαλούν την Καμήλα τους, αναστατώνοντας τους πάντες με πειράγματα και τη

σάτιρά τους.

Στη Θάσο

Στη διονυσιακή λατρεία και τελετουργία ανάγονται και τα έθιμα που θα

αναβιώσουν το μεσημέρι της Καθαρής Δευτέρας στην Παναγιά της Θάσου. Οι

μεταμφιεσμένοι που περιδιαβάζουν δρόμους και πλατείες σχολιάζουν αθυρόστομα

την επικαιρότητα και προκαλούν ευθυμία και κέφι. Τα εξ αμάξης όμως θα σούρει

και ο Κιοπέκ Μπέης στην Αλεξανδρούπολη την ίδια μέρα. Ένας κάτοικος της πόλης

μεταμφιέζεται σε Μπέη και ηγείται μιας χαρούμενης παρέας που μοιράζει ευχές

για το καλό, αλλά δεν αφήνει και τίποτα ασχολίαστο.

Στον Τίρναβο

Στον Τίρναβο γίνεται το σημαντικότερο, ίσως, καρναβάλι της Θεσσαλίας και

περιλαμβάνει εκτός από παρέλαση μασκαράδων αναβίωση διονυσιακών τελετουργιών.

Την Κυριακή, με φωτιά που ανάβει στην πλατεία καίγεται ο Καρνάβαλος. Ωστόσο

την Καθαρά Δευτέρα αναβιώνει το Μπουρανί. Πρόκειται για μια μοναδική

γιορτή στην Ελλάδα, καθώς είναι η γιορτή του φαλλού, που συμβολίζει την

αναπαραγωγή και τη γονιμότητα. Το Μπουρανί είναι φαγητό από τσουκνίδες και

λάχανα και παλιά το μαγείρευαν οι άνδρες στους δρόμους, ενώ οι γυναίκες δεν

τολμούσαν να κυκλοφορήσουν, αφού η βωμολοχία και η σάτιρα είναι κύριο

χαρακτηριστικό της γιορτής και δεν εξαιρούνται βέβαια οι επισκέπτες.

Στον Ριζόμυλο Μαγνησίας θα αναβιώσουν το μεσημέρι της Καθαρής Δευτέρας τα

έθιμα του Λαϊκού Δικαστηρίου και της Κρεμάλας, ενώ θα ακολουθήσει γλέντι.

Στα Ιωάννινα

Το παμπάλαιο έθιμο της Τζαμάλας θα αναβιώσει και πάλι την Κυριακή στις

γειτονιές των Ιωαννίνων, αλλά και σε πολλά χωριά του νομού. Πρόκειται για τις

μεγάλες αποκριάτικες φωτιές που ανάβουν οι Γιαννιώτες και γύρω τους στήνονται

τρικούβερτα γλέντια. Αντίστοιχα, στους Αγίους Θεοδώρους, την πιο παλιά

συνοικία της Λαμίας, οι επισκέπτες θα έχουν την ευκαιρία να παρακολουθήσουν το

μεσημέρι της Κυριακής το τελετουργικό Σφάξιμο της Γκαμήλας. Στη Νέα Μαγνησία,

την προσφυγική συνοικία της Λαμίας, θα αναβιώσει ο Μαγνησιώτικος Γάμος,

ανάμεσα σε μια Μικρασιατοπούλα και σ’ ένα Ρουμελιώτη.

Στη Θήβα

Ο γνωστότερος ωστόσο γάμος που αναβιώνει με όλο το τελετουργικό του είναι ο

Βλάχικος που γίνεται στη Θήβα. Ξεκινά την Κυριακή το απόγευμα με χορό των

συμπεθέρων στην κεντρική πλατεία της πόλης. Τα ξημερώματα της Καθαρής Δευτέρας

ανάβουν φωτιές, ξεκινά ο χορός και στήνονται τα τραπέζια με τα σαρακοστιανά.

Σε ένα εξωκλήσι γίνονται τα αρραβωνιάσματα του ζευγαριού, ενώ στις δύο το

μεσημέρι οι συμπέθεροι με πομπή φτάνουν στην κεντρική πλατεία και πάλι. Εκεί,

σε δύο καλύβες, γίνεται ο γάμος και ακολουθεί γλέντι που καταλήγει αργά το

βράδυ.

Στη Μεθώνη

Στη Μεθώνη της Μεσσηνίας αναβιώνει ο περίφημος Γάμος του Κουτρούλη, το

μεσημέρι της Καθαρής Δευτέρας. Ο ιππότης Ιωάννης Κουτρούλης, αρκετούς αιώνες

πριν, επιδίωκε να πάρει διαζύγιο από τη σύζυγό του, πράγμα που δεν επέτρεπε ο

Πάπας. Όταν το κατόρθωσε ύστερα από δεκατέσσερα χρόνια προσπαθειών έκανε ένα

γάμο που άφησε εποχή. Αυτός ο γάμος και το γλέντι θα αναβιώσει στη Μεθώνη.

Κρήτη: Η αρπαγή της νύφης

Σε πολλές περιοχές της Κρήτης έχουν οργανωθεί εκδηλώσεις για τις επόμενες

τρεις ημέρες. Στο Ρέθυμνο ωστόσο την Καθαρή Δευτέρα θα αναβιώσει το έθιμο της

Αρπαγής της Νύφης, στις 2 το μεσημέρι, στο Μελιδόνι Γεροποτάμου. Στον Μέρωνα

του Δήμου Συβρίτου θα παρουσιαστούν δρώμενα και έθιμα όπως το μούζωμα,

ο Καδής, ο Χότζας, ο τσαγκάρης, η αρκούδα, οι

καταχανάδες και ο προξενητής, ενώ στους Αρμένους του Ρεθύμνου θα αναβιώσει

το έθιμο του Μουντζουρώματος.