Δημήτρης Νανόπουλος Ξαφνικά, στα 15 μου ερωτεύτηκα τη Φυσική

Ο κύριος… «ένατος καλύτερος επιστήμονας στον κόσμο» (και τρίτος στον δικό

του τομέα, της θεωρητικής φυσικής) τη χρονιά που πέρασε, φοράει γκρι πουλόβερ

και φαρδύ χαμόγελο. Δύο φορές μέχρι τώρα βρέθηκε μια ανάσα από το βραβείο

Νόμπελ και πέρασε την πόρτα της Ακαδημίας Αθηνών ως το νεώτερο μέλος στην

ιστορία της: μόλις 49 ετών. Στο μυαλό του κουβαλάει ιδέες του μέλλοντος, που

δεν τον εμποδίζουν να δοκιμάζει με ενθουσιασμό μικρού παιδιού τις γεύσεις του

παρόντος. «Πετάγεται» με την ίδια ευκολία από την αρχαιότητα στον 21ο αιώνα

και από τη δύση στους βράχους της Σαντορίνης στα βασικά σωματίδια της ύλης,

στα κουάρκ, τις υπερχορδές και τους νόμους που διέπουν τη λειτουργία του

σύμπαντος. Είναι σοβαρός, μα καθόλου σοβαροφανής. Δεν τσιγκουνεύεται τα λόγια

και τα αισθήματα. Το μόνο που δεν επιτρέπει ­ στα περίπου 30 χρόνια που είναι

εκτός Ελλάδος ­ είναι να επηρεάσουν την ελληνική εκφορά του λόγου και της

σκέψης του. Ίσως γιατί ευτύχησε να τον νταντέψει μια δεμένη οικογένεια, που

πάνω απ’ όλα έβαζε τις αρχές και τις αξίες ζωής…

ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΙΣΤΗΣ! Τελεία και παύλα. Μέχρι εκεί έφταναν τα όνειρά του για το τι

θα γίνει όταν θα μεγαλώσει.

Στην Αθήνα της δεκαετίας του ’60, ο Δημήτρης Νανόπουλος ήταν «παιδί της μπάλας

και της αλάνας». Μοναχοπαίδι μιας μικροαστικής οικογένειας, πολύ αγαπημένης,

που το μέλημά της ­ παρ’ όλα τα μη ανθηρά οικονομικά της ­ ήταν «να σπουδάσει

το παιδί».

Μέτριος προς το καλός μαθητής ­ δεν ξέφυγε ποτέ από το 16-17 ­ πήγε στο

Πρακτικό, γιατί «το να γίνει φιλόλογος, για παράδειγμα, δεν ήταν και πολύ της

μόδας τότε». Η συνάντησή του με τον Βαγγέλη Τσιγκούνη στη Δ’ Γυμνασίου, έναν

εμπνευσμένο καθηγητή, φυσικό του 3ου Σχολείου Αμπελοκήπων, άλλαξε τη ρότα της

ζωής του.

«Ξαφνικά, στα 15 μου ανακάλυψα τη Φυσική και τη μαγεία της. Έπεσα με τα μούτρα

στο διάβασμα. Την “πήγαινα” και με “πήγαινε”. Ένιωθα πως ήμουν εγώ αυτός που

ανακάλυπτε για πρώτη φορά όλα τα φυσικά φαινόμενα και τους νόμους».

«Εσύ παιδί μου, θα γίνεις φυσικός», του είπε ο καθηγητής του. Κι έγινε. Πήγε

στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας κι άρχισε με μεγάλη ευκολία να λύνει τις

«ιδιόρρυθμες» ασκήσεις του Καίσαρα Αλεξόπουλου, που έχουν μείνει παροιμιώδεις

για το πόσο παίδευαν τους φοιτητές. «Εγώ τις έβρισκα αστείες, όχι για άλλο

λόγο, αλλά γιατί είχα συνηθίσει από τον Τσιγκούνη να λύνω τέτοιες ασκήσεις».

Η επίσκεψή του στον Δημόκριτο ­ «μου άρεσε ο Δημόκριτος, ήταν τόσο

διαφορετικός από το μουντό Χημείο» ­ ήταν ο δεύτερος σταθμός των

πανεπιστημιακών του χρόνων. «Ο καθηγητής της Θεωρητικής Φυσικής Χατζηιωάννου

μού άνοιξε τα μάτια. Κατάλαβα ότι η Θεωρητική Φυσική ήταν ο χώρος μου».

Συγχρόνως, έκανε μαθήματα σε μικρότερα παιδιά και με τα χρήματα που κέρδιζε…

έκανε πλούσιο τον «Ελευθερουδάκη». Δεν θυμάται άλλη εποχή να διάβασε τόσους

τόνους βιβλίων.

Όταν, αργότερα, βρέθηκε στην Αγγλία για το διδακτορικό του, βρήκε τον

«Ελευθερουδάκη» μπροστά του. Το σύνδρομο κατωτερότητας απέναντι στους…

άλλους, του Κέιμπριτζ και της Οξφόρδης, που σίγουρα θα ήταν πολύ ανώτεροί του,

γύρισε γρήγορα τούμπα. «Κι εγώ και οι άλλοι Έλληνες φοιτητές της γενιάς μου

που πήγαμε στην Αγγλία, διαβάζαμε τόσο πολύ και είχαμε διαβάσει τόσο πολύ, που

γρήγορα βρεθήκαμε από πάνω».

Η… ΣΥΝΤΑΓΗ

Οι διακρίσεις αρχίζουν να έρχονται η μία μετά την άλλη. Η συνταγή; «Είναι θέμα

φιλοδοξιών, στόχων, πάρα πολύ σκληρής δουλειάς, ξενυχτιών και τύχης. Τύχης να

επιλέξεις να ασχοληθείς με αυτό για το οποίο είναι φτιαγμένο το κύτταρό σου».

Σοβαρολογεί. Το είδαμε προσφάτως και στις κινηματογραφικές αίθουσες, στον

«Ξεχωριστό Γουιλ Χάντινγκ». Πώς αλλιώς να εξηγήσει κανείς ότι υπάρχουν

άνθρωποι που λύνουν την πλέον σύνθετη άσκηση σε μισό λεπτό, κι άλλοι που

παιδεύονται με τις ώρες χωρίς αποτέλεσμα; Γιατί πολλοί είδαν ένα μήλο να

πέφτει από το δέντρο, αλλά μόνον ένας ανακάλυψε τον νόμο της βαρύτητας; Γιατί

ο Μπετόβεν ακουμπούσε τα δάχτυλά του στο πιάνο και συνέθετε κι άλλοι

αναλώνονται να διακρίνουν το φα από το σολ;

ΑΝΑΚΑΛΥΨΗ

Ήταν μια ζεστή νύχτα του 1977, στο κτήμα του πεθερού του, στο Πικέρμι. Η

σύζυγός του είχε ήδη ξαπλώσει ­ η ώρα ήταν προχωρημένη ­ αλλά ο Δημήτρης

Νανόπουλος εξακολουθούσε να εργάζεται στο γραφείο του. Το μυαλό και το μολύβι

του απασχολούσαν τα κουάρκ, τα βασικά συστατικά της ύλης, τα οποία για τον

επιστημονικό κόσμο της εποχής ήταν τέσσερα ήδη γνωστά, άλλα άγνωστο πόσα

παραπάνω. Οι πράξεις στα χαρτιά του, αποτύπωση της θεωρίας που είχε σχηματίσει

στο μυαλό του, έδειξαν ότι δεν μπορεί να υπάρχουν πάνω από 6 όλα κι όλα κουάρκ

στη φύση. Ο προσδιορισμός και ο αριθμητικός αυτός περιορισμός άνοιγαν ήδη ένα

μεγάλο κεφάλαιο σε μια βασική θεωρία της Φυσικής. Ο Δημήτρης Νανόπουλος ζούσε

στον αστερισμό μιας μεγάλης ανακάλυψης. Δώδεκα χρόνια αργότερα, ένα πείραμα

που έγινε στη Γενεύη, επιβεβαίωνε τη θεωρία αυτή…

ΣΥΝΕΧΕΣ ΤΑΞΙΔΙ

Την Αγγλία διαδέχθηκε το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών Ευρώπης στη Γενεύη, η

Γαλλία, το Χάρβαρντ, η Γενεύη και πάλι, η Αμερική. Ένα συνεχές ταξίδι η

επιστημονική του διαδρομή, στους δρόμους της Θεωρητικής Φυσικής. «Το γεγονός

ότι είστε φυσικός και μπορείτε να εξηγείτε τα διάφορα φυσικά φαινόμενα, σας

κάνει να βλέπετε με διαφορετικό μάτι τον κόσμο;», τον ρώτησα. Επέμεινα

ιδιαίτερα για τα αστέρια τις νύχτες στην παραλία, που απογειώνουν τα δικά μας όνειρα.

Μήπως γι’ αυτόν δεν είναι τίποτα περισσότερο από το οπτικό σήμα ενός θανάτου,

που ενδεχομένως έχει συντελεσθεί μερικές χιλιάδες χρόνια πριν και μόλις τώρα

έφθασε σ’ εμάς;

Προηγείται ένα χαμόγελο κι ακολουθεί κοφτή και κατηγορηματική απάντηση. «Αν

λειτουργούσαμε μόνο σαν ξεροί επιστήμονες, θα είχαμε μηδενιστεί ως ανθρώπινες

υπάρξεις. Δεν μπορούμε να ζούμε και να σκεφτόμαστε κάθε στιγμή σαν

επιστημονικά κομπιούτερ. Αν πάω σε μια παραλία και δω μια γυναίκα με ωραίο

σώμα, θα την κοιτάξω ακριβώς όπως ο διπλανός άνδρας». «Ναι, αλλά η γυναίκα δεν

είναι αντικείμενο της επιστήμης σας», του αντέτεινα. «Καλά, λοιπόν, αφού

επιμένετε στα αστέρια… Όταν κάθομαι στους βράχους της Σαντορίνης κι ακούω

Μότσαρτ και βλέπω τον ήλιο να δύει κοκκινίζοντας τον ορίζοντα, δεν κάθομαι να

σκεφτώ “πω, πω, τι ωραίο φαινόμενο διάθλασης”. Απολαμβάνω τη μαγεία της

πορφύρας, ακριβώς όπως ελπίζω να την απολαμβάνετε κι εσείς».

ΒΙΟΙ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΙ

Μότσαρτ, τέχνη κι επιστήμη. Αλληλοεπηρεάζονται; Είναι σαν ν’ ακουμπάς μιαν

ευαίσθητη χορδή του. Θα μπορούσε κάλλιστα, λέει, να είχε γίνει σκηνοθέτης ή

κριτικός κινηματογράφου. Έχει σχεδόν μονομανία με το θέατρο του παραλόγου.

«Δεν είναι τυχαίο ότι και η Κβαντική Φυσική που στηρίζεται στις πιθανότητες

είναι ένας είδος παραλόγου, με την έννοια ότι ξεφεύγει από τα όρια της

καθεστώσας λογικής. Δεν είναι ίσως τυχαίο, που οι περισσότεροι φίλοι του Καμύ

ήταν Φυσικοί. Επιστήμη και τέχνη, βίοι παράλληλοι, που συνθέτουν ένα αδιαίρετο σύνολο»…

ΘΑ ΣΥΝΙΣΤΟΥΣΕ στον δόκτορα Σιντ μεγαλύτερη σοβαρότητα στο χειρισμό του θέματος

της κλωνοποίησης. «Δεν υπάρχει τεχνικό πρόβλημα να πάμε από την Ντόλι στον…

Μανόλη. Επειδή όμως υπάρχει ένα τεράστιο χάσμα μεταξύ επιστημόνων και της

μεγάλης μάζας των ανθρώπων, το να βγει κάποιος και να πει “εγώ θα φτιάξω

κλωνανθρώπους” δημιουργεί τεράστια προβλήματα στην κοινωνία και γι’ αυτό

χρειάζεται μεγάλη προσοχή».

Δεν πιστεύει πως η κρατούσα ηθική μπορεί να σταματήσει το ανθρώπινο μυαλό,

έστω κι αν αυτό οδηγεί σε «Χιροσίμες και Ναγκασάκια ­ κακώς βέβαια και ελπίζω

να μας έχει γίνει μάθημα. Δεν το λέω ως ένας κυνικός επιστήμονας, αλλά γιατί

έτσι είναι η φύση του ανθρώπου. Απλώς χρειάζονται προσεκτικά βήματα».

Ο κ. Νανόπουλος σε ένα σημείο είναι κατηγορηματικός: «Μιλάμε για κλωνανθρώπους

που μπορεί να έχουν τα ίδια μάτια, μύτη, στόμα, με το γόνο, αλλά δεν θα είναι

ποτέ ο ίδιος ο γόνος». Η διαφορά του; «Ο ανθρώπινος εγκέφαλος, που δεν είναι

μόνο DNA. Υπάρχει ένας βασικός σκελετός νευρωνικών κυκλωμάτων στον εγκέφαλο,

που έχουν σχέση με τον πατέρα ή τη μητέρα, αλλά την ίδια στιγμή υπάρχει και η

πλαστικότητά τους, που επηρεάζεται από το περιβάλλον. Η “ανθρώπινη συνείδηση”

με την επιστημονική της έννοια είναι η διαφορά μεταξύ ενός ανθρώπου από τον

άλλο. Άρα, ο… κλωνονανόπουλος αποκλείεται να είναι ποτέ ο ίδιος ο

Νανόπουλος. Ακόμη και αν πάνε να βρούνε τα κόκαλα του Χίτλερ, τα νέα

“χιτλεράκια”, επειδή ακριβώς δεν μπορείς να ελέγξεις το υλικό του εγκεφάλου

τους λόγω του διαφορετικού περιβάλλοντος που θα ζήσουν, δεν θα είναι ποτέ

πραγματικά κλωνοχιτλεράκια. Βεβαίως, ότι η βιοτεχνολογία πρέπει να παράγει

ανθρώπινα συστατικά για να καλυτερέψουμε τη ζωή μας, ούτε συζήτηση. Είμαι υπέρ 100%».

Ο εγκέφαλος του ανθρώπου είναι ένας τομέας που απασχολεί τα τελευταία χρόνια

ερευνητικά τον Δημήτρη Νανόπουλο. «Και ομολογώ πως με έχει κάνει να βλέπω

κάπως διαφορετικά τον κόσμο ­ όχι πως κάνω ψυχανάλυση στους ανθρώπους ­ όταν

κατάλαβα πόσο μηχανιστικά όντα είμαστε». Τι είναι η σκέψη, τι η μνήμη, τι η

αγάπη. Τι η λύπη και τι η ευχαρίστηση; «Σήμερα γίνεται προσπάθεια να δοθούν

απαντήσεις σε όλα αυτά τα ερωτήματα μέσα από τους βασικούς νόμους και με

καθαρά χημικές εξισώσεις. Μπορεί η κβαντομηχανική να παίζει ρόλο ακόμα και σε

θέματα λειτουργίας του μυαλού. Γίνονται πειράματα που επιτρέπουν, ακριβώς

επειδή η κβαντομηχανική είναι θεωρία πιθανοτήτων, να παίξεις με πολλά “ναι” ή

“όχι”. Αυτά μπορούν να δώσουν απαντήσεις γιατί δύο άνθρωποι κάτω από τις ίδιες

συνθήκες αποφασίζουν διαφορετικά πράγματα. Όχι, όμως, πως η γνώση του

εγκεφάλου επιτρέπει εν δυνάμει και τον έλεγχό του, αν και στην επιστήμη δεν

μπορεί να υπάρχει η απόλυτη άρνηση. Και ο μη έλεγχος οφείλεται ακριβώς στην

πλαστικότητα του εγκεφάλου και στις απίστευτες διασυνδέσεις των περίπου δέκα

δισεκατομμυρίων νευρωνίων του ανθρώπινου εγκεφάλου. Ο εγκέφαλος δεν είναι σαν

ένα κομπιούτερ. Αν βγάλουμε ένα συρματάκι από το κομπιούτερ, αυτό δεν μπορεί

να δουλέψει. Κόψτε ολόκληρα κομμάτια από τον εγκέφαλο. Θα συνεχίσει να

δουλεύει ρολόι, ακριβώς λόγω της πλαστικότητάς του. Τα νευρώνια θα σπεύσουν να

δημιουργήσουν παραδίπλα ένα κύκλωμα, για να καλυφθεί το κενό».

ΕΙΝΑΙ διευθυντής του Κέντρου Προηγμένων Ερευνών της Αστροσωματιδιακής Φυσικής

του Χιούστον και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τέξας. Πέρα και πάνω απ’ όλα,

είναι θεωρητικός φυσικός. «Αυτή είναι η δουλειά μου και αυτό το μέλημά μου.

Γι’ αυτό πληρώνομαι».

Ασχολείται με τα στοιχειώδη σωμάτια, με τους βασικούς νόμους και τα συστατικά

του μικροκόσμου και τα τελευταία χρόνια με τις λεγόμενες ενοποιημένες θεωρίες.

«Προσπαθούμε, δηλαδή, να βρούμε πως πίσω από το σύμπαν που μας θαμπώνει

υπάρχει ένας βασικός νόμος και πολύ συγκεκριμένα συστατικά και πως με βάση

αυτά μπορούμε να φτιάξουμε το σύμπαν που βλέπουμε γύρω μας».

Το ερώτημα που παραμένει είναι αν οι φυσικοί νόμοι που το διέπουν είναι

μοναδικοί. Αν, δηλαδή, το σύστημα είναι όπως είναι γιατί εκδηλώθηκαν οι

συγκεκριμένοι νόμοι, ή αν αλλάζαμε τους νόμους το σύμπαν θα ήταν διαφορετικό ή

και δεν θα μπορούσε να υπάρξει. Προς το παρόν, οι θεωρητικοί φυσικοί

καταγράφουν τους νόμους.

Εάν ευοδωθούν οι επιστημονικοί του στόχοι, εμείς οι «κοινοί θνητοί» τι θα

κερδίσουμε; «Κατ’ αρχήν, οι άνθρωποι θέλουν να γνωρίζουν τι και γιατί

συμβαίνει γύρω τους. Τέλεια. Χρησιμοποιώντας τους νόμους του μικροκόσμου και

τις ενοποιημένες θεωρίες μπορούμε να γυρίσουμε στις αρχικές στιγμές του

σύμπαντος, για να δούμε πώς έγινε και πώς εξελίχθηκε. Νομίζω πως δεν υπάρχει

πιο μεγάλη ερώτηση στο ανθρώπινο μυαλό για την κατανόηση του κόσμου. Το από

που ερχόμαστε, πού βρισκόμαστε και πού πάμε. Επομένως, αν δώσουμε μια

αυτοσυνεπή πρόταση – απάντηση σ’ αυτό το ερώτημα, μπορεί μεταξύ άλλων το

ανθρώπινο μυαλό να αποδεσμευτεί από διάφορες δεισιδαιμονίες, μαγείες, κ.λπ.».

Η γνώση ή η εξερεύνηση των φυσικών νόμων που διέπουν το σύμπαν, τον κάνουν να

απομακρύνεται ή να προσεγγίζει το Θείο; «Ο τρόπος που έχω ακολουθήσει στη ζωή

μου είναι ότι προσπαθώ να καταλάβω τα πράγματα μέχρι εκεί που μπορώ να βάλω το

χέρι μου. Θα είμαι πολύ ευχαριστημένος να έχουμε ένα πλήρες σύστημα νόμων που

να δίνει απαντήσεις σε όλα τα επίπεδα, αλλά με πειραματικά δεδομένα, για το

πως δημιουργήθηκε ο νόμος. Και δεν είμαστε μακριά από την πραγμάτωση αυτού του

στόχου. Το σύμπαν διέπεται από ορισμένους νόμους. Θα ήθελα κάποτε να αποδείξω,

ακόμα κι αν αλλάζαμε αυτούς τους νόμους, ότι η πιθανότητα ύπαρξης του

σύμπαντος σε σχέση με την πιθανότητα μη ύπαρξης είναι μεγαλύτερη. Εμένα με

γεμίζει η καθαρά επιστημονική άποψη του πράγματος. Τώρα, αν κάποιοι πίσω από

όλα αυτά θέλουν να δουν το Θείο, πηγαίνουμε σε άλλη σφαίρα. Το σέβομαι

απολύτως. Υπάρχει, πάντως, ένα εκκρεμές στην εποχή μας. Από τη μια η έξαψη των

φονταμενταλιστών ­ και επιστημόνων ­ σχετικά με το Θείο και από την άλλη

διάφοροι που με πολύ σκληρή γλώσσα καυτηριάζουν αυτή τη λογική. Επειδή ζούμε

σε μια ακραία εποχή, πιστεύω ότι κάποια στιγμή θα βρεθεί η ισορροπία. Εγώ δεν

ανέχομαι τα καπελώματα. Ως ελεύθερος άνθρωπος, δεν θέλω να μου εμφυσούν

πράγματα που δεν είναι αληθινά και να με αναγκάζουν να κάνω πράγματα που δεν

θέλω. Κι αν αυτό λέγεται θρησκεία, τότε… Αν, όμως, άλλοι άνθρωποι δεν έχουν

την ίδια ανάγκη, κι αυτό δεν τους εμποδίζει να προχωρούν δημιουργικά στη ζωή

τους, εγώ δεν έχω απολύτως κανένα πρόβλημα. Υποκλίνομαι»…