Κυπριακό: ομοσπονδία και πολιτική ισότητα

Καθώς γίνεται προσπάθεια να ξαναρχίσουν οι διαπραγματεύσεις για τη (δίκαιη και βιώσιμη) λύση του κυπριακού προβλήματος, ένα από τα πολλά ζητήματα που έχουν ανακύψει είναι αυτό της «πολιτικής ισότητας». Εάν, με άλλα λόγια, τα «συντακτικά μέρη» (constituent states) της (διζωνικής, δικοινοτικής) ομοσπονδίας, δηλαδή το ελληνοκυπριακό και το τουρκοκυπριακό μέρος, θα απολαμβάνουν πολιτικής ισότητας ή θα εφαρμόζεται κατά κάποιον τρόπο και βαθμό ο κανόνας της πλειοψηφίας και μειοψηφίας. Η απάντηση στο ζήτημα αυτό εμφανίζεται τόσο στη θεωρία όσο και στην πρακτική (ομοσπονδία των κρατών) ως σαφής. Η αρχή της πολιτικής ισότητας είναι βασική στη συγκρότηση μιας ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Ο K.C. Wheare στο κλασικό και διαχρονικό έργο του Federal Government / Ομοσπονδιακή Κυβέρνηση, το επισημαίνει. Αλλωστε κάποιες πολιτικές οντότητες επιλέγουν την ομοσπονδία καθώς μεταξύ άλλων, για να συνυπάρξουν σ’ ένα αρμονικά ενιαίο σύνολο, δεν μπορούν να στηριχθούν στην πλήρη κλασική εφαρμογή της αρχής της πλειοψηφίας – ομοφωνίας. Ωστόσο ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει να δούμε τι συμβαίνει στην Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) ως ένα οιονεί ομοσπονδιακό σύστημα.

Η Ενωση λοιπόν προβλέπει στη Συνθήκη της Λισαβόνας την «ισότητα των κρατών – μελών ενώπιον των Συνθηκών» (άρθ. 4), όπως επίσης και την «ισότητα των πολιτών της» (άρθ. 9). Εχει εδώ ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι η αρχή της ισότητας των κρατών, αν και βασική μιας ομοσπονδιακής κυβέρνησης, «μπήκε» στη Συνθήκη κατά τις εργασίες εκπόνησης του Ευρωπαϊκού Συντάγματος ύστερα από πρόταση της Πορτογαλίας. Η πρόταση συνάντησε αρχικά τη σφοδρή αντίδραση μεγαλύτερων κρατών – μελών αλλά υποστηρίχθηκε ένθερμα από χώρες – μέλη όπως η Ελλάδα αλλά και από την Κύπρο (η οποία, αν και μη μέλος ακόμη της Ενωσης, συμμετείχε στις εργασίες εκπόνησης του Συντάγματος στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Συνέλευσης).

Ενα από τα κύρια επιχειρήματα υπέρ της πρότασης ήταν ότι σε ένα σύστημα όπως αυτό της Ενωσης που εξελίσσεται σε (έστω sui generis) ομοσπονδία, τα συνιστώντα μέρη, δηλαδή τα κράτη – μέλη, δεν μπορεί παρά να απολαμβάνουν ισότητας. Βεβαίως η πολιτική και συνταγματική ισότητα δεν σημαίνει και αριθμητική ισότητα ούτε στο πλαίσιο της Ενωσης ούτε σε άλλη ομοσπονδία. Στην Ενωση π.χ. υπάρχει διαφοροποίηση στον αριθμό των μελών που έχει η κάθε χώρα μέλος στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (6 μέλη η Κύπρος, 96 μέλη η Γερμανία) ανάλογα με το μέγεθος του πληθυσμού, αν και με μια κατανομή που ευνοεί αναλογικά τις μικρότερες χώρες. Στη λήψη των αποφάσεων επίσης στο Συμβούλιο το μέγεθος του πληθυσμού προσδιορίζει τη σχετική «θέση δύναμης» μιας χώρας στο σύστημα της ειδικής διπλής πλειοψηφίας.

Για τη λήψη όμως αποφάσεων με ομοφωνία όλες οι χώρες – μέλη, μικρές ή μεγάλες, έχουν μία ψήφο, πράγμα που σημαίνει ότι και μια εξόχως μικρή χώρα (Μάλτα ή Κύπρος λόγου χάριν) μπορεί «να μπλοκάρει» αποφάσεις (να ασκήσει veto με άλλα λόγια), κάτι που έχει συμβεί αρκετές φορές στο παρελθόν. Βέβαια η ομοφωνία χρησιμοποιείται σήμερα σε περιορισμένο αριθμό περιπτώσεων (20% περίπου του συνόλου) και τείνει προς νέα συρρίκνωση καθώς θεωρείται ως τροχοπέδη στην αποτελεσματική λήψη αποφάσεων με παραλυτικές συνέπειες στη λειτουργία της Ενωσης. Εχει ενδιαφέρον ότι οι μικρότερες χώρες – μέλη (ανάμεσά τους και οι Ελλάδα, Ιρλανδία, Μάλτα, Κύπρος, ανατολικοευρωπαϊκές χώρες, κ.ά.) αντιτίθενται στην εγκατάλειψη της ομοφωνίας, στο δικαίωμά τους δηλαδή να ασκούν veto και να μπλοκάρουν αποφάσεις. Και, τέλος, στην ΕΕ λειτουργεί εκ περιτροπής προεδρία στο Συμβούλιο για μεγάλες και μικρές χώρες.

Τα συμπεράσματα είναι προφανή.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών