ΛΕΞΕΙΣ ΠΑΝΕ ΚΙ ΕΡΧΟΝΤΑΙ, ΑΛΛΕΣ ΜΕ ΤΑ
ΔΙΑΠΙΣΤΕΥΤΗΡΙΑ ΤΟΥΣ ΣΕ ΠΡΩΤΗ ΖΗΤΗΣΗ,
ΑΛΛΕΣ ΛΑΘΡΑΙΑ, Ή ΠΑΝΤΕΛΩΣ ΑΔΙΑΦΟΡΕΣ
ΓΙΑ ΤΗ ΔΙΚΗ ΜΑΣ ΑΠΟΔΟΧΗ ΚΑΙ ΝΟΜΙΜΟΠΟΙΗΣΗ,
ΑΛΛΕΣ ΜΕ ΝΕΟ ΕΝΤΕΛΩΣ ΒΑΦΤΙΣΤΙΚΟ,
ΚΑΙ ΠΑΝΤΩΣ ΟΛΕΣ ΜΕ ΑΓΝΩΣΤΟ
ΧΡΟΝΟ ΠΑΡΑΜΟΝΗΣ
Με διάφορες τέτοιες λέξεις άρχισα στην προηγούμενη επιφυλλίδα, με το κοιμάμαι και το καταλήγω σαν συνώνυμα του πεθαίνω , με το κλειδώνω συνώνυμο του οριστικοποιώ και του διασφαλίζω, με τον ανθυποψήφιο σαν καταχρηστικό, κατά τη γνώμη μου, συνώνυμο του συνυποψήφιου, με τα φαινόμενα σαν «περιληπτική» χρήση της έκφρασης «ακραία καιρικά φαινόμενα» κ.ά.
Έγραψα τώρα δα για «συνώνυμα», και μάλιστα «καταχρηστικά», ενώ κάθε φορά μπορεί να υπάρξει αντίλογος που να επισημαίνει σημασιολογικές διαφορές και αποχρώσεις, και οπωσδήποτε να υποδείξει διαφορετικές
Με εντυπωσιακή ταχύτητα η γλώσσα μάλλον ξανάπλασε παρά ανέσυρε τον ξεχασμένο στα λεξικά «πυρόπληκτο», για να ανταποκριθεί σε νέες, επιτακτικότερες ανάγκες μιας γενικευμένης συμφοράς
ανάγκες που οδήγησαν στην ανασημασιοδότηση μιας λέξης ή στην κατασκευή κάποιας άλλης. Βεβαίως και εδώ καραδοκεί ο υποκειμενισμός και η αυθαιρεσία, π.χ. να χαρακτηρίσει κανείς αυτές τις ανάγκες πλαστές, υπαγορευμένες απλώς από κάποια πρόσκαιρη μόδα κτλ. Αν όμως είναι μία φορά ρευστά τα κριτήρια, είναι δέκα φορές πιο ρευστή η γλώσσα, σε διαρκή κίνηση και εξέλιξη: ας παρακολουθήσουμε αυτή την πολυκύμαντη πορεία με όσα, ανάμεικτα, αισθήματα μας προκαλεί, έχοντας πάντοτε επίγνωση του υποκειμενισμού και της αυθαιρεσίας, προπάντων του πεπερασμένου χαρακτήρα των όποιων αναλύσεών μας.
Πλάι στα φαινόμενα θα μπορούσε να βάλει κανείς το σημείο, μετάφραση μάλλον του αγγλικού επιτόπου (on the spot): «στο σημείο έφτασε ασθενοφόρο του ΕΚΑΒ», «στο σημείο έφτασαν αστυνομικοί», «στο σημείο έφτασε ο νομάρχης», αντί έστω «στο σημείο όπου έγινε το ατύχημα», «στον τόπο των επεισοδίων» κτλ.
Ή μια νεολογική χρήση: «είμαι κάθετος σ΄ αυτό το θέμα», με την έννοια «είμαι κατηγορηματικά αντίθετος…», χρήση που εξοικονομείται από την επίσης νεολογική έκφραση «είμαι κάθετα αντίθετος »: στην αρχή μάς ξένισε ιδιαίτερα, και ακόμα μας ξενίζει αυτή η χρήση, εύκολα ειρωνευόμαστε αντιτάσσοντας πως «όχι, εγώ είμαι οριζόντια σύμφωνος», όμως μοιάζει να εδραιώνεται η έκφραση αυτή, που είναι αρκετά παραστατική.
Δεν ξέρω αν από ίδιο δρόμο έρχεται το επιχειρώ , που κατέκλυσε τους τηλεοπτικούς δέκτες μας με τις πυρκαγιές του καλοκαιριού: «τα αεροπλάνα δεν μπόρεσαν να επιχειρήσουν », «από τι ώρα επιχειρούν τα αεροπλάνα» κτλ. Φαντάζομαι όμως ότι η καινούρια αυτή χρήση δεν προήλθε από το ίδιο το ρήμα, π.χ. «τα αεροπλάνα επιχείρησαν να σβήσουν τη φωτιά», αλλά από το οικείο ουσιαστικό, από τις επιχειρήσεις , που προφανώς θα είναι σε χρήση, κυρίως στο ιδίωμα της πυροσβεστικής: «επιχειρήσεις κατάσβεσης του πυρός», λόγου χάρη, όπως ευρύτερα άλλωστε οι «πολεμικές επιχειρήσεις» κτλ. Έτσι, φαντάζομαι, λέω και πάλι, ότι από την περίφραση «τα αεροπλάνα θα προβούν σε επιχειρήσεις κατάσβεσης του πυρός» και άλλες τέτοιες στερεότυπες εκφράσεις οδηγηθήκαμε στο «τα αεροπλάνα θα επιχειρήσουν».
Αυτές τις σκέψεις κατέγραφα και στο μπλογκ μου, στο διαδίκτυο, και φίλοι αναγνώστες αντιπρότειναν σαν πηγή προέλευσης το αγγλικό operate, που πέρασε στη στρατιωτική ορολογία. Μοιάζει πιθανή η εκδοχή αυτή, ίσως είναι και η μόνη σωστή, αλλά σκέφτομαι ξεροκέφαλα ότι τότε η μετάφραση κάπως έτσι πρέπει να αντάμωσε τις συγγενείς ελληνικές εκφράσεις.
Αν όμως όλα αυτά, θαυμαστικά από μια άποψη για την κινητικότητα της γλώσσας, δεν κρύβουν από την άλλη μια μεμψιμοιρία για άστοχους δανεισμούς ή άσκοπους νεολογισμούς και άσκοπες χρήσεις, δείγμα ευφρόσυνης «δημιουργίας» είναι η λέξη πυρόπληκτος , που εμφανίστηκε κι αυτή με τις τραγικές πυρκαγιές του χρόνου που μας άφησε. Έβαλα τη δημιουργία σε εισαγωγικά, επειδή η λ. πυρόπληκτος είναι θησαυρισμένη σε κάποια λεξικά, δεν ήταν όμως, όπως και τόσες άλλες, σε χρήση· έτσι, μπορεί να θεωρήσει κανείς πως μάλλον πλάστηκε ξανά, απ΄ την αρχή, κατά το σεισμόπληκτος λ.χ., παρά πως ανασύρθηκε αίφνης από τα λεξικά.
Πυροπαθής ήταν η λέξη που χρησιμοποιούσαμε ώς τώρα. Όμως το μέγεθος, εικάζω, της συμφοράς αναζήτησε ισχυρότερο β΄ συνθετικό, και το βρήκε, όπως είπα, στον σεισμό-πληκτο, άλλη λέξη δηλωτική μεγάλης φυσικής καταστροφής (μολονότι και το- παθής έχει ισχυρότατη παρουσία, μέσα στον καρκινοπαθή λ.χ.). Έτσι, η διαδικτυακή μηχανή αναζήτησης του google μας λέει ότι η λ. πυρόπληκτος απαντά 44.700 φορές, οιπυρόπληκτοι 23.300,
οι πυρόπληκτες 99.000, και των πυρόπληκτων 158.000-και το εντυπωσιακό είναι ότι οι χρήσεις αυτές, όσο άντεξα να ψάξω, αναφέρονται όλες στις φωτιές του 2007! Τα αντίστοιχα ευρήματα για τον πυροπαθή είναι 513 χρήσεις, οι πυροπαθείς 92.800, και τωνπυροπαθών 78.800.
Κάτι πρέπει να μας λέει, έστω αυτό και μόνο το παράδειγμα, για την ευρωστία της γλώσσας, αφού μιλούμε με ανθρωπομορφικούς όρους, της γλώσσας που ανταποκρίνεται, ενστικτωδώς θαρρείς, στις ανάγκες των ομιλητών.
Όμως το ίδιο μας δείχνουν, θα το ξαναπώ, και τα περιθωριακότερα, λέξεις που εμφανίζονται, εξαπλώνονται ταχύτατα και έπειτα σβήνουν, ακόμα και λέξεις με αυξημένο κάποτε κοινωνικό γόητρο όπως η μπουτίκ, και ακόμα πιο παλιά η κούρσα ή η κουρσάρα, λέξεις άλλες που μας κακοκαρδίζουν, λάθη, να το πω ακόμα πιο ωμά, που όλα ωστόσο μαρτυρούν τη ζωντάνια της γλώσσας.
