Μας αρέσει δεν μας αρέσει, το λεξικό αυτό θα χρησιμοποιηθεί (παρά το δυσβάσταχτο βάρος του και τη φυσιολογικά αλμυρή τιμή του) περισσότερο από ό, τι θα συζητηθεί. Αυτό θα μπορούν να το επικαλούνται οι συντάκτες του και ο εκδότης του ως δικαίωση του εγχειρήματός τους. Είναι το πληρέστερο, το λεπτομερέστερο, το εμβριθέστερο, το διαθεματικότερο έργο αναφοράς που υπάρχει για τη νεοελληνική λογοτεχνία, από τα ακριτικά έπη ώς τη Μάρα Μεϊμαρίδη.
Ορίστε, αποκαλύφθηκα με τη δέουσα ευλάβεια μπροστά σ΄ αυτό τον εκδοτικό άθλο και τώρα ελπίζω να χαλαρώσει κάπως η εθιμοτυπία, αφήνοντας ένα περιθώριο ανοχής για τον κριτικό έλεγχο.
Κριτικός έλεγχος όμως τίνος πράγματος; Το λεξικό αυτό είναι ένα πλέγμα από ανόμοια σύνολα, που και αυτά έχουν σχηματιστεί με ανόμοια μεθοδολογία, και απαιτείται μακρόχρονη, επισταμένη μελέτη των δυόμισι χιλιάδων μεγάλου σχήματος, πυκνοτυπωμένων σελίδων του για να διαπιστωθεί πώς (και αν)
αυτές οι ενότητες συνεργάζονται και αλληλοστηρίζονται. Μερικές απορίες που γεννιούνται από μια πρώτη κατόπτευση εκφράστηκαν ήδη από τον Τάκη Καγιαλή σ΄ αυτό εδώ το ένθετο (“Βιβλιοδρόμιο”, 3-4.11.2007) και τις συμμερίζομαι. Για παράδειγμα, πώς άραγε πρέπει να εξηγήσουμε το ότι, ενώ κρίθηκε αναγκαίο (και σωστά) να εμπλουτιστεί το λεξικό με άρθρα για ρεύματα και θέματα της λογοτεχνικής θεωρίας, ώστε να φανεί η ώσμωση ανάμεσα στις ελληνικές λογοτεχνικές ζυμώσεις και το διεθνές περιβάλλον τους, το μόνο που δεν αναδεικνύεται μέσα από τα σχετικά λήμματα είναι ακριβώς αυτή η ώσμωση;
Εδώ θα περιοριστώ ωστόσο στα λήμματα που αφορούν μία μόνο περίοδο: τη σύγχρονη, από τη Μεταπολίτευση ώς σήμερα (για την ακρίβεια ώς το 2005, οπότε φαίνεται πως έκλεισε η εργογραφική ύλη του λεξικού). Πρέπει να πω ότι ένα από τα πιο πρωτότυπα και θετικά γνωρίσματα αυτού του έργου στο σύνολό του, η καταγραφή και περιγραφή όλων των εκδοτικών οίκων, λογοτεχνικών περιοδικών, εγκυκλοπαιδι- κών λεξικών, κρατικών και ιδιωτικών πνευματικών ιδρυμάτων κ.λπ., προκαλεί γι΄ αυτή την περίοδο ιδιαίτερο θαυμασμό, καθώς οι συντάκτες αναμετρήθηκαν θαρραλέακαι πετυχημένα- με ένα χαώδες, αλίχνιστο ακόμη από τον χρόνο υλικό.
Η ίδια αρχή, της πλήρους, μη αξιολογικής καταγραφής, υποτίθεται ότι τηρήθηκε και προκειμένου για τα πρόσωπα: συγγραφείς, κριτικούς, νεοελληνιστές, μεταφραστές. Παλιές καραβάνες με δεκαετίες παρουσίας στα γράμματα και δεκάδες βιβλία στο ενεργητικό τους συνυπάρχουν με λογοτεχνικούς νεοσσούς του ενός, αν όχι του μισού βιβλίου, εμβληματικές μορφές της λογοτεχνίας αξιώσεων εναλλάσσονται με χαρακτηριστικούς διακόνους της τέχνης του εφήμερου μπεστ σέλερ. Προσωπικά, δεν έχω απολύτως κανένα πρόβλημα με αυτή την επιλογή. Αρκεί να είναι συνεπής προς τον εαυτό της. Και με αυτό δεν εννοώ τη μνημόνευση όλων όσοι έχουν βγάλει από ένα-δυο βιβλιαράκια (κάτι αδύνατο όσο και άσκοπο σε μια χώρα γεμάτη γραφομανή ψώνια), αλλά την ισότιμη μεταχείριση συγγραφέων που έχουν απασχολήσει λίγο ώς πολύ την κριτική και/ή δεν άφησαν ασυγκίνητο ένα κάποιο κοινό. Όταν, δηλαδή, το πρωτόλειο ενός ή μιας συγγραφέως αρκεί για να του/της εξασφαλίσει λήμμα στο λεξικό, πράγμα που συμβαίνει σε πάμπολλες περιπτώσεις, δεν νοείται να αποκλείονται άλλοι συγγραφείς, που τα βιβλία τους συνοδεύτηκαν από επαρκή, κατά το πλείστον θετική κριτικογραφία, μερικά μάλιστα βρήκαν σημαντική αναγνωστική ανταπόκριση.
Με αυτό το σκεπτικό, υπάρχουν αδικαιολόγητες και, εκ πρώτης όψεως, ανεξήγητες απουσίες στο λεξικό. Θα αναφέρω μόνο μερικά ονόματα, που μπορεί να μην είναι ευρύτερα γνωστά (αν και είναι γνωστότερα από αρκετά άλλα που απέκτησαν θέση στο λεξικό έχοντας ως διαπιστευτήριά τους ένα μόνο βιβλίο), αλλά ο αποκλεισμός τους από ένα έργο με τέτοιες προδιαγραφές θα παραξενέψει όσους παρακολουθούν στενά την ελληνική λογοτεχνία αυτής της περιόδου: Δημήτρης Δεληολάνης, Παναγιώτης Ευαγγελίδης, Κώστας Ζυρίνης, Θόδωρος Θεοδωρόπουλος, Εύα Καραϊτίδη, Στέλιος Κούλογλου, Μπελίκα Κουμπαρέλη, Νίκος Κουνενής, Σταύρος Λαγκαδιανός, Νιόβη Λύρη, Τζώρτζης Μαράτος, Ινώ Μπαλτά, Πέτρος Παρλαβάντζας, Κατερίνα Πλασσαρά, Φέρντιναντ Σταύρος Φά
ΛΕΞΙΚΟΝΕΟ
ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ
ΠΡΟΣΩΠΑ-ΕΡΓΑ – ΡΕΥΜΑΤΑ-ΟΡΟΙ
ΕΚΔ. ΠΑΤΑΚΗΣ 2007, ΣΕΛ. 2.459, ΤΙΜΗ: 100 ΕΥΡΩ
ρας, Ντάνης Φώτος, Λίζα Χάλλοφφ. (Εντύπωση προκαλεί επίσης η απουσία μιας τόσο σοβαρής κριτικού όπως η Λίνα Πανταλέων, που μάλιστα αρθρογραφεί στο ένθετο για το βιβλίο εφημερίδας με μεγάλη κυκλοφορία).
Οι περισσότεροι από τους παραπάνω συγγραφείς κινούνται έξω από τα όρια της mainstream λογοτεχνίας. Τα βιβλία τους εκφράζουν (ή τουλάχιστον εξέφραζαν την εποχή που γράφτηκαν) ανορθόδοξες έως αιρετικές αντιλήψεις για θέματα όπως η τρομοκρατία, η κρατική καταστολή, ο χαρακτήρας της ελληνικής κοινωνίας, οι ερωτικές και οικογενειακές σχέσεις ή και η ίδια η λογοτεχνία, ιδίως όταν τα κείμενά τους αντιστέκονται στις καθιερωμένες ειδολογικές κατατάξεις. Μερικοί, όπως η Μπαλτά, ο Φάρας και η Χάλλοφφ, είναι εκπρόσωποι του περιθωριακού ακόμη, αλλά ιδιαίτερα ενδιαφέροντος και προοπτικά σημαντικού φαινόμενου της γραμμένης από αλλόχθονες ελληνικής λογοτεχνίας, που αγνοείται ολοκληρωτικά από το λεξικό.
Αυτές οι ιδιαιτερότητες των απόντων, συν το γεγονός ότι στις περισσότερες περιπτώσεις δεν πρόκειται για συγγραφείς του ενός βιβλίου, μας βάζουν σε κάποιες υποψίες. Οι οποίες ενισχύονται, όταν αρχίζουμε να παρατηρούμε πώς αντιμετωπίζονται οι συγγραφείς που περιλαμβάνονται στα λήμματα του λεξικού. Ενώ σε αρκετούς με σχετικά μικρό και άνισο ή συμβατικού χαρακτήρα έργο έχουν αφιερωθεί εκτενή λήμματα (συχνά φλύαρα, αλλά και με ορισμένα εξειδικευμένα σχόλια), για άλλους, με έργο μεγαλύτερο, αν όχι σε όγκο, πάντως σε βαρύτητα και πρωτοτυπία (σύμφωνα με την ετυμηγορία σημαντικής μερίδας ή και του συνόλου της κριτικής), το λεξικό αρκείται σε λίγες πρόχειρες παρατηρήσεις, τόσο γενικόλογες (πολλές φορές και άστοχες) ώστε να μη σημαίνουν τίποτα. Εκτός αν ο αναγνώστης διαφωτίζεται από περιγραφές του τύπου «ο συγγραφέας αναλύει τον θεσμό της οικογένειας, τις ανθρώπινες σχέσεις…κ.λπ. κ.λπ…. με στόχο να επαναπροσδιορίσει το νόημά τους» ή «θέματα που αφορούν την προβληματική του… είναι τα όρια της μυθοπλασίας και η σχέση της με τις άλλες τέχνες και τις επιστήμες… η παρουσία του μύθου στον χώρο της πραγματικότητας…» κ.λπ. Τα περισσότερα λήμματα για τους μεταπολιτευτικούς λογοτέχνες (γύρω στα 320, δηλαδή πάνω από τα μισά, αν εξαιρέσουμε το παιδικό βιβλίο) τα έχει γράψει ο Αλέξης Ζήρας, μόνος ή, σε λίγες περιπτώσεις, μαζί με άλλους. Τα υπόλοιπα μοιράζονται ανάμεσα σε περίπου τριάντα συντάκτες. Το χέρι του Ζήρα είναι συντριπτικά παρόν στα λήμματα για συγγραφείς που εμφανίστηκαν πριν από το 1990. Στους νεότερους, το βάρος της παρουσίας του ελαττώνεται. Εν μέρει, πιθανολογώ, επειδή το 1996 ο συντονισμός του λεξικού πέρασε από αυτόν σε άλλο πρόσωπο, τη Λαμπρινή Κουζέλη. Ο Ζήρας εξακολούθησε ωστόσο να γράφει, επιλεκτικότερα τώρα, λήμματα για συγγραφείς που προστίθεντο στο σκηνικό της σύγχρονης λογοτεχνίας μας. Και οι επιλογές του αυτές επαληθεύουν την εντύπωση που μας αφήνει το ισχυρότατο αποτύπωμά του στην προηγούμενη φάση. Ο Ζήρας είναι ένας κριτικός προσηλωμένος στη λογοτεχνία του ύστερου μοντερνισμού και του ακαδημαϊκού μεταμοντερνισμού, μια λογοτεχνία έντονα αυτοαναφορική, γλωσσοκεντρική, εσωστρεφή, ατομοκεντρική, συνεπαρμένη από το λογοτεχνικό παιχνίδι ως αυτοσκοπό, μια λογοτεχνία εχθρική προς τα επικά (μυθοπλαστικά) και δοκιμιακά στοιχεία. Μια λογοτεχνία, με άλλα λόγια, που λειτουργεί ακόμη και στην πεζογραφία με τους όρους της νεωτερικής ποίησης (είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ζήρας καταγράφει τους ποιητές πολύ επιμελέστερα από ό, τι τους πεζογράφους) και συνιστούσε το λόγιο mainstream στο λογοτεχνικό τοπίο λίγο πριν από το τέλος του εικοστού αιώνα. Νεότερες λογοτεχνικές τάσεις, που συνδέουν τη λογοτεχνία με άλλα είδη λόγου και/ή χρησιμοποιούν εξωστρεφή αφηγηματικά σχήματα για να στηρίξουν πιο ανοιχτούς και πιο σύνθετους προβληματισμούς (ακόμη και για την ίδια τη φύση της λογοτεχνίας), του προκαλούν αμηχανία. Και αυτό τον κάνει να αδικεί τους εκφραστές τέτοιων τάσεων, όταν υποχρεώνεται να ασχοληθεί μαζί τους.
Φυσικά, δεν είναι ο μόνος. Η ίδια, πάνω κάτω, στάση ανιχνεύεται και σε πολλούς άλλους συνεργάτες του λεξικού για την περίοδο που εξετάζουμε. Το αποτέλεσμα είναι ότι μια χούφτα τυποποιημένα σχόλια για τη θεματολογία και την τεχνική των συγγραφέων χρησιμοποιούνται σαν “πατρόν” για τη σύνταξη των λημμάτων, έτσι ώστε αισθανόμαστε πως διαβάζουμε επανειλημμένα το ίδιο μονότονο κείμενο, με μικρές παραλλαγές. Σε αντιδιαστολή, έχει ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε πώς ένας άλλος συντάκτης, νέος στην ηλικία και με διαφορετικές προσλαμβάνουσες, ο Ηλίας Μαγκλίνης, δίνει στα σύντομα λήμματά του μια πολύ πιο διαφοροποιημένη και εναργή εικόνα για τον κάθε συγγραφέα. Να είναι άραγε τυχαίο ότι οι περισσότεροι από τους περίπου σαράντα συγγραφείς που ανέλαβε να λημματογραφήσει, ονόματα που εμφανίστηκαν στη λογοτεχνία γύρω στα μέσα της δεκαετίας του 1990 ή αργότερα, είναι “αποκλίνοντες ή “ανορθόδοξοι” και πάντως δυσκατάτακτοι σύμφωνα με τα κριτήρια της παλιότερης κατεστημένης κριτικής; Αλλά τον τόνο του λεξικού για τη μεταπολιτευτική λογοτεχνία δεν τον δίνουν ο Μαγκλίνης και μερικοί άλλοι. Ενδεικτικό για το χρώμα αυτού του μέρους – τελικά συντηρητικού και παραμορφωτικού, παρά τον φαινομενικό πλουραλισμό και την πολυσυλλεκτικότητά του- είναι ότι, ενώ το λήμμα για τον Αλέξη Ζήρα αναπτύσσει δια μακρών τους προσανατολισμούς της σκέψης του και το θεωρητικό υπόβαθρό της, τα πολύ συνοπτικότερα (εκτός από μία περίπτωση) λήμματα για τους άλλους κριτικούς αυτής της περιόδου, γραμμένα σχεδόν όλα από τον ίδιο τον Ζήρα, εξαντλούνται στις γνώριμές μας πια γενικόλογες παρατηρήσεις, που εν προκειμένω είναι μάλιστα και αρκετά συγκαταβατικές.
Ο Καγιαλής, στην κριτική του για το λεξικό, παρατήρησε ότι τα σχόλια ιδίως για τους σύγχρονους συγγραφείς δίνουν πολλές φορές την εντύπωση πως εκφράζουν προσωπικές διαθέσεις των συντακτών τους. Θα πρόσθετα, προσωπικές διαθέσεις των συντακτών όχι μόνον απέναντι στους συγγραφείς, αλλά και απέναντι στον εαυτό τους και την παρέα των συνεργατών του λεξικού…
Υ.Γ. Οφείλω να επισημάνω μια ιστορική αδικία που υπάρχει στο λεξικό. Η συντάκτρια του λήμματος για το περιοδικό Ιthaca, πιθανότατα όχι από δική της υπαιτιότητα αλλά της πηγής της, αποσιωπά την πρώτη συντακτική ομάδα, της οποίας είχα την τιμή να προΐσταμαι (ως εμπνευστής και “νονός” του περιοδικού), και αναφέρει ως τέτοια τη διάδοχη.
