Η ιστορία πίσω από την αρχαιότερη παλάμη στην τέχνη

Μία από τις αρχαιότερες μαρτυρίες για τέχνη είναι η παλάμη ενός προϊστορικού χεριού που δημιουργήθηκε πριν από τουλάχιστον 67.800 χρόνια. Η φαινομενικά απλή τεχνική κρύβει μέσα την ικανότητα να συλλάβει ο προϊστορικός δημιουργός την ιδέα του αρνητικού αποτυπώματος. Φυσώντας ώχρα γύρω από μια ακουμπισμένη στον τοίχο παλάμη σχεδιάζει με ακρίβεια το περίγραμμά της. Η ώχρα είναι χρωστική που προέρχεται από τον θρυμματισμό αιματίτη και την ανάμειξη της σκόνης του με συγκολλητική ουσία προσφέροντας μια χρωματική παλέτα από ανοιχτό κίτρινο έως βαθύ καφέ – κόκκινο. Αυτή η έμμεση μαρτυρία για τον αρχαιότερο «αερογράφο» προέρχεται από το σπήλαιο Liang Metanduno στη νήσο Muna της Ινδονησίας και δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό «Nature».

Το σπήλαιο αποτελεί δημοφιλή τουριστικό προορισμό χάρη στις βραχογραφίες που κοσμούν τα τοιχώματά του. Οταν ομάδα του Πανεπιστημίου του Griffith στην Αυστραλία χρονολόγησε τη λεπτή στρώση ανθρακικού ασβεστίου που καλύπτει το αχνό αρνητικό παλάμης με τη μέθοδο της Σειράς Ουρανίου, τα νέα έφτασαν στα διεθνή πρωτοσέλιδα. Μεγάλη μερίδα ερευνητών υποδέχθηκε με ενθουσιασμό την καινούργια ηλικία που σπρώχνει κατά 16.600 χρόνια πιο πίσω το ξεκίνημα της παραστατικής τέχνης. Το Σουλαουέζι εξακολουθεί να διατηρεί το σκήπτρο των απαρχών της ζωγραφικής. Εδώ είχαν εντοπιστεί απεικονίσεις υβριδικών μορφών ανθρώπου – ζώου και είχαν χρονολογηθεί το 2024 στα 51.200 χρόνια πριν από σήμερα.

Δεν είναι όμως μόνο η τεχνική του αερογράφου που εμπεριέχει καινοτομία. Είναι και η ζωγραφική μανιέρα που ξεχωρίζει. Τα δάχτυλα του αρχαιότερου απεικονιζόμενου χεριού είναι μακριά και μυτερά. Θυμίζουν περισσότερο μορφές του Μοντιλιάνι, κράνυχα ή δαγκάνες, παρά ανθρώπινα μέλη. Πρόκειται για ατύχημα ή εμπρόθετη δημιουργία που καταγράφει σκόπιμη υπέρβαση από μια πιστή ανατομική απεικόνιση; Είναι, κοντολογίς, στοιχείο της οπτικής ταυτότητας των πρώτων κατοίκων της περιοχής με όποιες συνδηλώσεις αυτή εμπεριέχει; Παρόμοιες αναπαραστάσεις απαντώνται σε παρειές σπηλαίων στην ευρύτερη περιοχή του Σουλαουέζι και χρονολογούνται αρκετές χιλιάδες χρόνια μετά. Μήπως πράγματι στα παραμορφωμένα δάχτυλα της ανθρώπινης παλάμης από το σπήλαιο Liang Metanduno αποτυπώνεται η δημιουργική μεταμόρφωση της εικόνας σε κάτι άλλο, όπως υποστηρίζουν εμφατικά οι συγγραφείς της μελέτης;

Ποιος ήταν ο δημιουργός;

Η συζήτηση αυτή μας φέρνει στο καυτό ερώτημα του ποιος ήταν ο/η δημιουργός του αινιγματικού αυτού χεριού. Από τα γνωστά είδη Homo τουλάχιστον τρεις πρόγονοί μας είχαν το γνωσιακό υπόβαθρο για να μετουσιώσουν σε εικόνα τη σκέψη και τις πεποιθήσεις τους.

Οι Homo sapiens έρχονται πρώτοι στο μυαλό, λόγω κεκτημένης ταχύτητας. Τα ταφικά κατάλοιπα LM3 από τη λίμνη Mungo στη Νέα Νότια Ουαλία της γειτονικής Αυστραλίας προέρχονται από ανθρώπους με σκελετικά χαρακτηριστικά μέσα στην γκάμα των χαρακτηριστικών που έχουν οι σημερινοί αυστραλοί ιθαγενείς και χρονολογούνται μεταξύ 57.000 και 71.000 χρόνων. Η ηλικία αυτή υποδηλώνει ότι οι Σάπιενς είχαν εγκατασταθεί στο Σαχούλ, την προϊστορική δηλαδή ήπειρο που ένωνε σε μια ενιαία χέρσο τις Αυστραλία, Τασμανία και Νέα Γουινέα, τουλάχιστον 10.000 χρόνια νωρίτερα από ό,τι εγκαθίστανται στην Ευρώπη. Για να φθάσουν στην άκρη αυτή του Παλαιού Κόσμου ακολούθησαν μια παράκτια διαδρομή, από την Αφρική, τον τόπο καταγωγής τους, στο Σαχούλ μέσω της Αραβικής Θάλασσας, του Κόλπου της Βεγγάλης, της ηπειρωτικής και της νησιωτικής ΝΑ Ασίας. Το Σαχούλ έσπασε σε τρία μεγάλα νησιά πριν από μόλις 9.000 χρόνια με την άνοδο της θαλάσσιας στάθμης που προκάλεσε το λιώσιμο των παγετώνων του βορείου ημισφαιρίου στο τέλος της Εποχής των Παγετώνων. Η έλευση των Σάπιενς αποτυπώνεται αρχαιολογικά σε μορφές συμπεριφοράς και επικοινωνίας, όπως ταφή νεκρών και οι βραχογραφίες – τις αποκαλούμε σήμερα τέχνη – η λειτουργία των οποίων επιδέχεται πολλές ερμηνείες

Η ηλικία της βραχογραφίας από το σπήλαιο Liang Metanduno, που βρέθηκε σε νησί-πέρασμα προς τη σημερινή Αυστραλία, είναι συμβατή με το σενάριο αυτό και με τον μέχρι πρόσφατα ερμηνευτικό κανόνα της παλαιολιθικής τέχνης που ήθελε τους Σάπιενς ως αποκλειστικούς δημιουργούς της. Γενετικές αναλύσεις 2.500 συνόλων μιτοχονδριακού DNA από ιθαγενείς πληθυσμούς της Αυστραλίας, της Νέας Γουινέας, της Ωκεανίας και της Νοτιοανατολικής Ασίας υποδεικνύουν ροή γονιδίων μέσα από δύο διαφορετικές γενεαλογικές διαδρομές από την ηπειρωτική ΝΑ Ασία προς την Αυστραλία. Η νότια διαδρομή διασχίζει την περιοχή Σούντα, που σήμερα περιλαμβάνει τη Μαλαισία, την Ιάβα και το Τιμόρ, για να καταλήξει στο Ντάργουιν της Αυστραλίας. Η βόρεια διαδρομή περιλαμβάνει την αλυσίδα των νησιών από τις Φιλιππίνες και το Σουλαουέζι μέσω της Νέας Γουινέας, για να καταλήξει στο βόρειο άκρο της χερσονήσου Κουίνσλαντ στην Αυστραλία.

Πέρα από τους Homo sapiens

Οι Νεάντερταλ και οι Ντενίσοβαν, που έζησαν στην Ευρασία από τα 300.000 χρόνια και εξής, θα μπορούσαν να είχαν επίσης ζωγραφίσει τη βραχογραφία. Λιγοστά απολιθώματα των τελευταίων ανακαλύφθηκαν σχετικά πρόσφατα (2010) στο ομώνυμο σπήλαιο στη Σιβηρία αλλά και σε άλλο στο ΒΑ Θιβέτ. Είναι συγγενείς, αδέλφια θα λέγαμε, με τους Νεάντερταλ, ζουν στη Σιβηρία και την Ανατολική Ασία και ενίοτε μοιράζονται τα ίδια ενδιαιτήματα, σπήλαια, μαζί τους. Και οι Νεάντερταλ και οι Ντενίσοβαν διασταυρώθηκαν γενετικά μεταξύ τους και με τους Σάπιενς. Το συμπέρασμα αυτό τεκμαίρεται από το ότι 3%-6% του DNA των σημερινών Μελανησίων και Αβοριγίνων της Αυστραλίας προέρχεται από τους Ντενίσοβαν, προσφέροντας πειστικά ευρήματα για το ότι την ανθρώπινη εξέλιξη καλύτερα αντιπροσωπεύει ένα πολυκλαδικό παρά ένα γραμμικό σχήμα αναπαράστασης.

Διάσπαρτα αρχαιολογικά ευρήματα από την Ευρασία προσφέρουν ενδείξεις για τις συμβολικές ικανότητες και των Νεάντερταλ και των Ντενίσοβαν. Εχει υποστηριχθεί ότι οι μεν πρώτοι παρήγαγαν βρεγματική τέχνη ενώ οι δεύτεροι φορητή τέχνη. Τα σπηλαιοθέματα πάνω στις βραχογραφίες από τα σπήλαια La Pasiega, Maltravieso και Ardales στη Βόρεια, Κεντρική και Νότια Ισπανία έχουν χρονολογηθεί με τη μέθοδο Ουρανίου – Θορίου στα 64.800, 65.500 και 66.700 χρόνια πριν από σήμερα, αντίστοιχα. Οι ηλικίες αυτές είναι συμβατές μεταξύ τους και μεταχρονολογούν τα μοτίβα (κλίμακες, τελείες, γραμμές, παλάμες) καλύπτοντας μια περίοδο κατά την οποία ζούσαν μόνο Νεάντερταλ στην Ιβηρική Χερσόνησο. Στο άλλο, ανατολικό άκρο της Ευρασίας, την Επαρχία Χενάν στη Β. Κίνα, τα ηλικίας 105.000-125.000 ετών θραύσματα οστών με εγχαράξεις μοτίβων που έχουν τονιστεί από ώχρα έχουν προταθεί ως τα πρώτα τεκμήρια συμβολικής έκφρασης των Ντενίσοβαν. Αν στις ενδείξεις αυτές προστεθούν καινούργια ευρήματα που ενισχύουν τη χρήση συμβόλων για επικοινωνία των Νεάντερταλ και των Ντενίσοβαν, τότε η υπόθεση ότι οι Σάπιενς ήταν γνωσιακά περισσότερο ανεπτυγμένοι από τους εραστές τους και τις ερωμένες τους θα αποδομηθεί.

Η ομορφιά της αρχαιολογίας έγκειται στις ανατροπές που φέρνει κάθε καινούργιο εύρημα. Και εκεί που η Παλαιολιθική αρχαιολογία συναντά τη Γενετική, την Επιστήμη των Υλικών, την Παλαιοανθρωπολογία, τις Θετικές Επιστήμες αναφύονται ακόμα περισσότερες συγκινήσεις. Ολες μαζί ξαναγράφουν την ιστορία των ανθρώπων στη γη, προσφέροντας υλικό για αυτογνωσία και μια παγκόσμια ματιά στο παρελθόν μας.

Η Νένα Γαλανίδου είναι καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης