Εχουν τη δραματική τιμητική τους αυτές τις ημέρες οι ειδικοί και διεθνολόγοι λόγω πολέμου στο Ιράν. O Πέτρος Βαμβακάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Πολιτικών Επιστημών και Διεθνών Σχέσεων στο Emmanuel College της Βοστώνης, διευθυντής στο Ινστιτούτο Μελετών Ανατολικής Μεσογείου και αποκρυπτογραφεί όλες τις αντιθέσεις και τάσεις της εν λόγω ανάφλεξης.
Τι χαρακτηριστικά έχει η τρέχουσα περιφερειακή εμπλοκή με επίκεντρο το Ιράν; Μοιάζει με άλλες περιπτώσεις παλιότερων εμπλοκών;
Η εμπλοκή της Αμερικής και του Ισραήλ με επίκεντρο το Ιράν είναι η συνέχεια ή μάλλον η αποκορύφωση μιας σύγκρουσης με βάθος χρόνου δεκαετιών. Το Ιράν ήταν και είναι η χώρα – κλειδί στην ευρύτερη περιοχή, ο συνδετικός κρίκος μεταξύ Ινδίας και Ανατολικής Μεσογείου, αλλά και Κασπίας και Ινδικού Ωκεανού. Η γεωγραφική σημασία του Ιράν καθιστά την ένταξη της χώρας αναγκαία σε κάθε γεωπολιτικό σχεδιασμό. Ιδιαίτερα τα τελευταία 80 χρόνια και για τη μεταπολεμική Αμερική, πριν ακόμα την εκφώνηση του δόγματος Τρούμαν το 1947, το Ιράν είχε κιόλας ενταχθεί σε αυτόν τον γεωστρατηγικό σχεδιασμό. Η μετακίνηση του Ιράν εκτός της σφαίρας επιρροής των ΗΠΑ το 1979 δημιούργησε μια διαρκή τριβή και ανακατάταξη συσχετισμών στην περιοχή από το Αφγανιστάν μέχρι τη Γάζα και από τη Συρία και τον Λίβανο μέχρι τον Περσικό Κόλπο και την Υεμένη. Η αλλαγή πλεύσης του Ιράν και η ανεξαρτητοποίηση από τις καθιερωμένες αποικιοκρατικές σφαίρες επιρροής έχουν αλλάξει και τη δυναμική στην περιοχή όχι μόνο σε γεωπολιτικό επίπεδο, αλλά και στα πλαίσια ιδεολογικού μοντέλου. Αρα σήμερα βρισκόμαστε στο αποκορύφωμα μιας σύγκρουσης ιδεολογικής και γεωπολιτικής, η οποία δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο στο πεδίο της μάχης.
Η όλη σύρραξη θα έχει διάρκεια και ποιοι παράγοντες θα είναι οι καθοριστικοί για την όποια έκβασή της;
Η σύρραξη αυτή είναι η τελική έκβαση που όλοι οι συμμετέχοντες αναζητούσαν για διαφορετικούς λόγους, και τώρα βρισκόμαστε παγιδευμένοι, εφόσον οι στρατηγικοί στόχοι δεν είναι μόνο γεωπολιτικοί. Εχουμε τη λανθασμένη εκτίμηση πως η Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν είναι ο μόνος παίκτης με ιδεολογικά και θρησκευτικά κίνητρα σε αυτή την αναμέτρηση, αλλά πολύ φοβάμαι πως οι επιλογές στην εξωτερική πολιτική του Ισραήλ αλλά και των ΗΠΑ διακατέχονται από θρησκευτικούς παράγοντες που αναζητούν ολοκληρωτικά αποτελέσματα. Δεν αναφέρομαι μόνο στις συγκεκριμένες κυβερνήσεις των Νετανιάχου και Τραμπ, αλλά είναι παράγοντες που έχουν καλλιεργηθεί και στις δύο χώρες τις τελευταίες δεκαετίες. Οι προτεστάντες ευαγγελικοί στην Αμερική από τη δεκαετία του ’70 και οι ορθόδοξοι στο Ισραήλ από τη δεκαετία του ’90 και τη μετά Οσλο εποχή έχουν πλέον μια τεράστια επιρροή. Είναι ένας πόλεμος που θα πρέπει να έχει τον απόλυτο νικητή και ηττημένο, και συνήθως τέτοιες συγκρούσεις είναι αιώνιες.
Τι ιδιαίτερο χαρακτηριστικό έχει η εσωτερική κατάσταση στο Ιράν και πόσο πιθανό θεωρείτε να έχουμε μια μεταβολή εκεί;
Οταν κατά τη διάρκεια του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου ο Ρούζβελτ ενημέρωσε τον Τσόρτσιλ στην Καζαμπλάνκα το 1943 πως ο στόχος για την έκβαση του πολέμου θα πρέπει να ήταν παράδοση άνευ όρων, ο Τσόρτσιλ αρχικά ήταν αντίθετος διότι καταλάβαινε το ανθρώπινο κόστος και την αναίρεση της διπλωματικής λύσης. Το κόστος ήταν οι ισοπεδωτικοί βομβαρδισμοί των γερμανικών πόλεων, αλλά και η ρίψη δύο πυρηνικών βομβών στην Ιαπωνία. Τέτοιου είδους επιχειρήσεις έχουν πολλές φορές διαφορετικά ψυχολογικά αποτελέσματα. Αυτό συνέβη στη Γερμανία το 1943, όπως έχει αρχίσει και στο Ιράν το τελευταίο δεκαπενθήμερο, το διακύβευμα δεν είναι πλέον η αλλαγή καθεστώτος για τον ιρανό πολίτη, αλλά είναι υπαρξιακό για το ίδιο το Ιράν. Σε αυτή την περίπτωση η τακτική του «σοκ και δέος» έχει τα αντίθετα αποτελέσματα, ιδιαίτερα σε έναν λαό που έχει την ιστορική αφήγηση της αντίστασης.
Η στρατηγική του προέδρου Τραμπ είναι σε σύμπλευση με τη σημερινή αμερικανική κοινή γνώμη και κατά πόσο αποτελεί μια επιλογή που θα τον καθιστά ισχυρό ενόψει και τον ενδιάμεσων αμερικανικών εκλογών;
Το ρίσκο για τον πρόεδρο Τραμπ είναι τεράστιο, διότι είναι ο πρόεδρος που εκλέχθηκε με την υπόσχεση ότι δεν θα συνεχίσει τους νεοσυντηρητικούς πολέμους των προκατόχων του και ότι είναι ο πρόεδρος – ειρηνοποιός. Οι εκλογές του Νοεμβρίου είναι στο προσκήνιο, όπως και το εορταστικό επετειακό καλοκαίρι, τα 250 χρόνια από την κήρυξη ανεξαρτησίας της Αμερικής. Η αποτελεσματικότητα της πολεμικής επιχείρησης έναντι της Βενεζουέλας έδωσε την εντύπωση στον πρόεδρο Τραμπ ότι μια «εκδρομή» στο Ιράν θα έχει τα ίδια αποτελέσματα. Το πρόβλημα, το οποίο είναι κιόλας ορατό, όμως είναι πως υπάρχουν ρωγμές και ρήγματα στο κίνημα MAGA, τους πιο σκληρούς υποστηρικτές του. Τα χρονικά περιθώρια ανοχής για τον κ. Τραμπ είναι παρά πολύ στενά και οι όποιες οικονομικές επιδράσεις εσωτερικά θα του δημιουργήσουν τεράστια προβλήματα.
Πολύς λόγος γίνεται για τη στάση της Ευρώπης. Μία άποψη είναι πως είχε μία ευκαιρία να χειραφετηθεί έναντι των ΗΠΑ. Μία άλλη βλέπει την όλη θέση της συνδεδεμένη έως και ταυτισμένη με την Ουάσιγκτον…
Αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει ευρωπαϊκή στρατηγική, το οποίο είναι λογικό εν μέρει εφόσον δεν υπάρχει κοινή αμυντική και εξωτερική πολιτική. Είναι κάτι το οποίο έχουμε δει πολλαπλά και δυστυχώς δεν πρέπει να μας εντυπωσιάζει. Παρατηρούμε τις εθνικές στρατηγικές κάθε χώρας, πολλές φορές έναντι μιας δομημένης ευρωπαϊκής στρατηγικής. Μια Γερμανία που ενδιαφέρεται περισσότερο για τη ζωτική περιοχή της Ουκρανίας, οι ιβηρικές χώρες εκτός Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης και Μεσογείου, μια Γαλλία προσπαθώντας μάταια να παίξει κάποιο ρόλο μιας παλιάς αποικιοκρατικής δύναμης της περιοχής και μια εξαφανισμένη Μεγάλη Βρετανία. Δυστυχώς είναι άλλη μία ένδειξη αδυναμίας της Ευρώπης.
Η Ελλάδα ορθά συνδράμει την Κυπριακή Δημοκρατία;
Η Ελλάδα έχει έναν κομβικό ρόλο στην περιοχή και νομίζω ότι και αυτή η κρίση έχει δείξει πόσο σημαντικός είναι ο ελλαδικός χώρος ως γέφυρα της περιοχής. Πολλές φορές δεν κατανοούμε τη σημαντικότητα της Ελλάδας στην ευρύτερη περιοχή, όχι μόνο την τεράστια ήπια ισχύ του Ελληνισμού, αλλά και τη γεωπολιτική σημασία της γέφυρας και όχι μόνο των συνόρων. Η ανάλωση της εξωτερικής πολιτικής έναντι της Τουρκίας σε μεγάλο βαθμό δεν μας δίνει τη δυνατότητα να δούμε τη θέση της Ελλάδας στο εύρος της περιοχής από την Ερυθρά Θάλασσα μέχρι τη Μαύρη Θάλασσα και από τον Ευφράτη μέχρι το Γιβραλτάρ. Η Ελλάδα γεωπολιτικά είναι το κομβικό σημείο και έχει γίνει και στην πρόσφατη ιστορία μας το πεδίο διαμάχης μεγάλων δυνάμεων στην περιοχή. Η Ελλάδα πρέπει να διατηρήσει τις σχέσεις της με τους ιστορικούς λαούς της Μεσογείου και να μην παραχωρήσει την τεράστια ήπια ισχύ.
Στο βάθος του πολέμου αχνοφαίνεται ο ανταγωνισμός ΗΠΑ – Κίνας;
Από το 2011 η Αμερική, εν μέσω διακυβέρνησης Ομπάμα, προσπάθησε να μεταφερθεί στον Ινδοειρηνικό (Pivot to Asia), διότι ο νικητής των πολέμων στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ ήταν η Κίνα. Ο ανταγωνισμός αυτός είναι κιόλας εδώ. Ο προστατευτισμός της διακυβέρνησης Τραμπ είναι μέρος του εκνευρισμού της Αμερικής αυτή τη στιγμή σε έναν ανταγωνισμό τον όποιο χάνει. Νομίζω ιστορικά ότι η συγκεκριμένη συγκυρία θα αξιολογηθεί ως μια απεγνωσμένη προσπάθεια των ΗΠΑ να ανακτήσουν την ανταγωνιστικότητα και την επίδειξη της ισχύος τους. Το «ας ξανακάνουμε την Αμερική τρανή» είναι και αποδοχή μιας παρακμής. Το λέει ξεκάθαρα ο κ. Τραμπ. Είμαστε πλέον σε αυτόν τον ανταγωνισμό, όχι απλώς αχνοφαίνεται.
