Ο Τσίλλερ και ο εξωραϊσμός του 1886

Οι οραματικές προτάσεις αρχιτεκτόνων κυοφορούνται συνήθως όταν εκλείπουν αναθέσεις, όταν οι συνθήκες επιβάλλουν επώδυνους συμβιβασμούς που επιβραδύνουν την ανάπτυξη. Το 1885 είναι μια τέτοια χρονιά, όταν ο Ερνστ Τσίλλερ γράφει στις Αναμνήσεις του: «Ενόσω ο Δηλιγιάννης ήθελε πόλεμο με την Τουρκία, η οικοδομική δραστηριότητα είχε διακοπεί […] και έτσι βρήκα χρόνο για να αναπτύξω μια ιδέα σχετική με τη μετατροπή του Λυκαβηττού σε έναν ωραίο τόπο αναψυχής που βάφτισα: “Αέριον Θεραπευτήριον”, την εφοδίασα μάλιστα με ένα υπόμνημα όπου εξηγούσα τους σκοπούς μου, δυστυχώς όμως δεν έχει υλοποιηθεί μέχρι σήμερα». Οραματικός στις επιδιώξεις του δεν ήταν μόνο ο τετραπέρατος αρχιτέκτων, ήταν και ο Τρικούπης που είχε στο μεταξύ αναλάβει τα ηνία της χώρας, με βαρύ ωστόσο εξωτερικό δανεισμό.

Πράγματι, στο υπόμνημα που απέστειλε «ευσεβάστως» προς το υπουργείο Εσωτερικών το 1886, προβάλλει τα προτερήματα ενός πάρκου, έχοντας κατά νου το γερμανικό ανάλογο του Luftkurort, ενός air spa, εισάγοντας σύγχρονα ζητήματα υγιεινής διαβίωσης, μακριά από τους κινδύνους μιας ασύντακτης αστικοποίησης. Δεν θα διέλαθε την προσοχή του Τσίλλερ η αποψίλωση του λόφου εξαιτίας της μακροχρόνιας «νομής πολυπληθών ποιμνίων» όπως και η ακόρεστη επίθεση των λατόμων που κατέτρωγαν τους «περικαλλείς λόφους» με ολέθριες για τη φυσιογνωμία του ιστορικού αθηναϊκού τοπίου συνέπειες. Ούτε οι υπέρ της αναδάσωσης προσπάθειες ούτε αυτές κατά των λατομείων διέσωζαν τον λόφο, ούτε καν η αναδυόμενη ρομαντική αντίληψη του τοπίου και των ηδονών που προσέφερε η πρόταση Τσίλλερ έμελλε να εκτιμηθεί ως ώριμη πολιτιστική και πολιτισμική συνθήκη.

Ας δούμε όμως πώς περιγράφει ο Τσίλλερ την πρότασή του, την οποία συνόδευσε ευφυώς με σειρά 17 υδατογραφημένων σχεδίων: «[…] ο Λυκαβηττός δύναται να μεταβληθή εις άλσος εύσκιον μετά δροσερών περιπάτων και ενδιαιτημάτων ευαέρων και τερπνών καλλιτεχνημάτων παντοίων προς τέρψιν και ανάπαυσιν των κατοίκων της ωραίας πόλεως των Αθηνών και των επισκεπτομένων αυτήν Ελλήνων και ξένων, οίτινες απηλλασσόμενοι του θερινού κονιορτού και της θερμότητος των ηλιακών ακτίνων να ευρίσκουσιν ενταύθα ανάπαυσιν και τέρψιν ευχάριστον εκ της θέας των πέριξ και μακρών αντικειμένων της φύσεως και της τέχνης». Το πάρκο θα περιελάβανε ένα τριώροφο ξενοδοχείο, ένα αναπαυτήριο, καφενεία, περίπτερα, πανοράματα και ημικυκλικές στοές με θέα, ηλεκτρικό τρένο, αγάλματα, αναβρυτήρια, παιδικές χαρές μέσα σε αραιή δενδροφύτευση και ως αναγνωριστικό στοιχείο, έναν εντυπωσιακό καταρράκτη που θα φαινόταν από τη θάλασσα!

Επινόησε μάλιστα και τον τρόπο κάλυψης της δαπάνης: Από το 1.864.200 δραχμές, η κυβέρνηση εκταμιεύει 10.000-15.000 για την κατασκευή οδών και τον καθορισμό των ορίων της ιδιοκτησίας της, «η δε δημαρχία θα αναδεχθή την διοχέτευσιν των υδάτων και την επιμέλειαν της φυτείας, τα δε οικοδομήματα ιδρυθήσονται επί μακοχρονίου μισθώσεως, μεθ’ ην έσονται κτήματα της πόλεως […], αγάλματα δε και άλλα καλλιτεχνήματα, ιδιωτικαίς δαπάναις φιλοτίμων πολιτών και ξένων, θελόντων δι’ έργων καλών και ωφελίμων να διαιωνίσουν τα ονόματά τους». Και σε αυτό το σημείο αποκαλύπτεται πρωτοπόρος ο Σάξων: η σύμπραξις δημοσίου και ιδιωτικού τομέα που προτείνει είναι ο τρόπος χρηματοδότησης που αποκαλούμε σήμερα ΣΔΙΤ και καθιερώθηκε μόλις στο τέλος του 20ού αιώνα!

Η Μαριλένα Ζ. Κασιμάτη είναι ιστορικός τέχνης, πρώην επιμελήτρια της Εθνικής Πινακοθήκης.