Για τα κρατικά {LF}βραβεία μετάφρασης

Το κρατικό βραβείο μετάφρασης έργου της νεοελληνικής λογοτεχνίας σε ξένη γλώσσα για το 2019 μοιράστηκαν η Μαρία Καρακάουζι (Maria Caracausi), για τη μετάφραση της πρωτοδημοσιευόμενης ποιητικής συλλογής του Γιάννη Ρίτσου  Άσπρες κηλίδες πάνω στο άσπρο, με τίτλο Ghiannis Ritsos, Bianche macule sopra il bianco, Palermo, Torri del Vento· και η Πάολα Μαρία Μινούτσι (Paola Maria Minucci), για τη μετάφραση του ποιητικού έργου του Κ. Π. Καβάφη, με τίτλο Konstandinos P. Kavafis, Tutte le poesie, Roma, Donzelli.

Τι ενδιαφέρει αυτή η βράβευση τον Έλληνα αναγνώστη, πέρα από τη σημασία που έχει η διάδοση της νεοελληνικής λογοτεχνίας εκτός των εθνικών συνόρων; Κατά τη γνώμη μου, υπάρχει ένας γενικός λόγος και κατά περίπτωση ένας ή περισσότεροι ειδικοί λόγοι. Ο γενικός λόγος είναι ότι η ανάγνωση μιας ξενόγλωσσης μετάφρασης λειτουργεί ως διαδικασία ανοικείωσης: υπαγορεύει στον αναγνώστη να ξανασκεφτεί λέξεις, φράσεις και στίχους του ελληνικού πρωτοτύπου που του έγιναν συνήθεια αλλά δεν εμβάθυνε στο νόημά τους.

Στην περίπτωση του Ρίτσου ο συγκεκριμένος λόγος είναι σαφής: η γνωριμία του Έλληνα αναγνώστη με μια ανέκδοτη ποιητική συλλογή του. Τη συλλογή, που αποτελείται από 110 άτιτλα, ολιγόστιχα ποιήματα γραμμένα τον Δεκέμβριο του 1985, ανακάλυψε και εξέδωσε η Καρακάουζι στην ιταλική σειρά «Αγάπανθοι» που διευθύνει, μαζί με τη βραβευθείσα ιταλική μετάφραση. Η Καρακάουζι είναι καθηγήτρια νεοελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας στο πανεπιστήμιο του Παλέρμο και έχει πλούσια προσφορά στη γνωριμία του ιταλικού κοινού με τη νεοελληνική λογοτεχνία. Οι στίχοι του Ρίτσου είναι λιτοί και διαυγείς, και η μετάφραση  τους αποδίδει  με τόση επιτυχία, ώστε ο Έλληνας ιταλομαθής αναγνώστης μπορεί να διαβάζει το βιβλίο αντίστροφα, ανακαλύπτοντας το πρωτότυπο μέσα από τη μετάφραση.

Η Μινούτσι είναι πολυγραφότατη και πολυβραβευμένη Νεοελληνίστρια, μέχρι πρόσφατα καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο της Ρώμης «La Sapienza». Μετέφρασε όλα τα ποιήματα του Καβάφη («αναγνωρισμένα», «κρυμμένα» και «αποκηρυγμένα») εκτός από τα «ατελή». Η ογκώδης έκδοση, έκτασης 714 σελίδων, είναι δίγλωσση και συνοδεύεται στο τέλος από σύντομα ερμηνευτικά σχόλια, ένα επίμετρο για την καβαφική ποιητική, βιογραφικό σημείωμα του ποιητή, και βιβλιογραφία των εκδόσεων και των ιταλικών μεταφράσεων του Καβάφη.

Τον Ιούνιο του 2021, ένα μήνα πριν από τη βράβευση της μετάφρασης της Μινούτσι, κυκλοφόρησαν από τον οίκο Bompiani τα άπαντα του Κ. Π. Καβάφη, σε δίγλωσση έκδοση και επιμέλεια της Ρενάτα Λαβανίνι (Renata Lavagnini) και του Κριστιάνο Λουτσιάνι (Cristiano Luciani), με τίτλο Konstantinos Kavafis, Poesie e prose. Πρόκειται για μνημειώδη έκδοση έκτασης 2905 σελίδων. Περιλαμβάνει το σύνολο του ποιητικού έργου του Καβάφη, δηλαδή και τα «ατελή» ποιήματα, σε επιμέλεια της Λαβανίνι, και του πεζού έργου του (με δύο εξαιρέσεις, βλ. σ. 1235-1236) μαζί με την αλληλογραφία, σε επιμέλεια του Κριστιάνο Λουτσιάνι. Εκτός από τη γενική εισαγωγή στον Καβάφη και το έργο του και τις επιμέρους εισαγωγές και τις σημειώσεις, η έκδοση συνοδεύεται από τέσσερα διαφορετικά ευρετήρια. Η Λαβανίνι δίδαξε μεσαιωνική και νεοελληνική φιλολογία στο πανεπιστήμιο του Παλέρμο και έχει μακρά θητεία στις καβαφικές σπουδές. O Λουτσιάνι διδάσκει νεοελληνική λογοτεχνία στο πανεπιστήμιο «Tor Vergata» της Ρώμης και έχει πολύ πλούσιο εκδοτικό, ερμηνευτικό και μεταφραστικό έργο.

Η εν λόγω έκδοση κατ’ ανάγκην μετακινεί λίγο το κέντρο βάρος του πρώτου μέρους αυτής κριτικής. Θα ξεκινήσω αντίστροφα, από τα πεζά του Καβάφη, διότι αποτελούν σημαντικό εκδοτικό γεγονός που ενδιαφέρει κάθε αναγνώστη του πεζού και του ποιητικού έργου του Αλεξανδρινού. Πέρα από την έγκυρη ιταλική μετάφραση, η έκδοση αποτελεί την πιο σύγχρονη συγκεντρωτική έκδοση των πεζών του Καβάφη. Ο Λουτσιάνι αξιοποίησε κάθε δημοσιευμένη πηγή και το Αρχείο Καβάφη. Τα κείμενα ελέγχθηκαν εκ νέου εκδοτικά και γλωσσικά, έγιναν σιωπηρές παρεμβάσεις όπου κρίθηκε αναγκαίο, και διατηρήθηκε η καβαφική ορθογραφία. Πέρα από τη γενική εισαγωγή, το κάθε κείμενο συνοδεύεται από δική του εισαγωγή, η οποία επισκοπεί την εκδοτική ιστορία του και ζητήματα χρονολόγησης, εισάγει στο θέμα και τα πρόσωπα, και περιλαμβάνει ερμηνευτικές παρατηρήσεις, ενώ στο τέλος υπάρχουν άφθονα σχόλια πραγματολογικού χαρακτήρα (σ. 2628-2766). Η παρούσα έκδοση θα αποτελέσει πολύτιμο βοήθημα στις καβαφικές σπουδές.

Όσον αφορά τα ποιήματα του Καβάφη, για την αξιολόγηση της μετάφρασης της Μινούτσι επιβάλλεται να συνεκτιμήσουμε τη μετάφραση της Λαβανίνι καθώς και τη λίγο παλαιότερη, επίσης δίγλωσση, μετάφραση του Νικόλα Κροτσέττι (Nicola Crocetti), με τίτλο Constantino Kavafis, Le poesie, Torino, Einaudi 2015, που περιλαμβάνει τα «αναγνωρισμένα» και επιλογή από τα «κρυμμένα» και τα «αποκηρυγμένα» ποιήματα. Και οι τρεις μεταφράσεις βασίστηκαν στις καβαφικές εκδόσεις του Σαββίδη (1963, 1983, 1993), ενώ για τα «ατελή» η Λαβανίνι στηρίχτηκε στη δική της κριτική έκδοση (Αθήνα, Ίκαρος 1994).

Πρόκειται για τρεις πολύ καλές μεταφράσεις των ποιημάτων του Καβάφη. Από τη συγκριτική εξέταση προκύπτουν τρεις μεταφραστικές τάσεις. Η Λαβανίνι τείνει να αναπαράγει όσο το δυνατόν πιο πιστά τις λέξεις και τις εκφράσεις του Καβάφη, χωρίς όμως να βιάζει τον ιταλικό λόγο. Η Μινούτσι στέκεται περισσότερο στο νόημα του καβαφικού στίχου, χωρίς όμως η μετάφρασή της να καταλήγει σε ελεύθερη απόδοση. Τέλος, ο Κροτσέττι κινείται ανάμεσα στις δύο τάσεις, ενώ τη μετάφρασή του διακρίνει η ιδιαίτερα ευτυχής επιλογή των ιταλικών «ισοδύναμων» όρων. Δύο τυχαία παραδείγματα: (α) «εξουσιαστής περίβλεπτος με συνοδεία» («Μάρτιαι Ειδοί», 9): η Λαβανίνι αποδίδει το επίθετο «περίβλεπτος» ως «αυτός στον οποίο καρφώνονται τα βλέμματα («su cui si appuntanto gli sguardi»), η Μινούτσι ως «θαυμαστός» («ammirato»), και ο Crocetti ως «διάσημος, επιφανής» («insigne»· η αρχαιότερη σημασία του λατινικού «insignis» ήταν «περίοπτος») (β) «πάλι συντρέχοντες όσο μπορούνε» («Θερμοπύλες», 8): η Λαβανίνι αποδίδει τη μετοχή «συντρέχοντες» κυριολεκτικά («venendo incontro»), η Μινούτσι ως «έτοιμοι για βοήθεια» («pronti ad aiuto»), και ο ευρηματικός Crocetti χρησιμοποιεί το λόγιο επίθετο «soccorrevoli» (ετυμολογικά «αυτοί που προστρέχουν σε βοήθεια»).

Λουκιανού Ρητόρων Διδάσκαλος

Από τα ευχάριστα περνώ στα δυσάρεστα. Το κρατικό βραβείο απόδοσης έργου της αρχαίας ελληνικής γραμματείας στα νέα ελληνικά απονεμήθηκε, κατά πλειοψηφία, στον Σταμάτη Ευ. Μπουσέ, για τη μετάφραση του έργου του Λουκιανού Ρητόρων Διδάσκαλος, Εισαγωγή – Κριτική έκδοση – Μετάφραση – Σχόλια, Αθήνα, Gutenberg.

Είναι βέβαιο ότι όσοι επέλεξαν να βραβεύσουν την εν λόγω μετάφραση δεν γνώριζαν (κυριολεκτικά) τι βράβευαν. Εικάζω ότι ο εισηγητής (;) παρέλειψε να ενημερώσει τους μη ειδικούς για την αλλόκοτη εξομολόγηση του ίδιου του συγγραφέα στη σ. 14: «Η εργασία αυτή έχει μια ιδιοτυπία: συμπεριλαμβάνει δύο μεταφράσεις του ίδιου κειμένου. Η ιδιαιτερότητα αυτή προέκυψε από καθαρά δική μου ανεπάρκεια. Κατέστη αδύνατο να αντιμετωπίσω γλωσσικά το σατιρικό κείμενο με τον εξοπλισμό του αρχαιοελληνιστή. […]».

Συμπέρασμα πρώτο: η βράβευση είναι άκυρη, διότι η επιτροπή δεν εξηγεί ποια από τις δύο μεταφράσεις βράβευσε. Συμπέρασμα δεύτερο: η επιτροπή βράβευσε την ομολογημένη μεταφραστική ανεπάρκεια του Μπουσέ.

Σύμφωνα με όσα αναφέρονται στις σ. 14-16, το βιβλίο περιλαμβάνει μια «ελεύθερη απόδοση» του αρχαίου κειμένου, που βρίσκεται στην αρχή πριν από την εισαγωγή, και μια «κατά λέξιν μετάφραση», που τυπώνεται αντικριστά με το αρχαίο κείμενο. Και δεν τελειώνουμε εδώ, αφού κάτω από την «κατά λέξιν μετάφραση» υπάρχει σε κάθε σελίδα ένα υπόμνημα. Σύμφωνα με τον Μπουσέ: «περιλαμβάνει συμβουλευθείσες ήδη υπάρχουσες μεταφράσεις. Σ’ αυτό σημειώνονται κυρίως οι παρεκκλίσεις από το αρχαίο κείμενο, οι διαφορετικές ερμηνείες  και οι λύσεις που δόθηκαν στα προβληματικά στοιχεία».

Αυτά που γράφει και εννοεί ο Μπουσές κινούνται έξω από κάθε λογική. Ως «ελεύθερη απόδοση» εννοεί μια τυπική μετάφραση σε ορθό νεοελληνικό λόγο. Ως «κατά λέξιν μετάφραση» εννοεί την άκριτη μεταφορά των διατυπώσεων, του λεξιλογίου και της σύνταξης του αρχαιοελληνικού κειμένου στα νέα ελληνικά, μαζί με πρόσθετα λάθη και παρανοήσεις. Όπως δηλαδή θα έκανε κάποιος (μαθητής ή φοιτητής) που μαθαίνει αρχαία ελληνικά και δεν έχει μεταφραστική εμπειρία.

Είναι άκρως ειρωνικό ότι το υπόμνημα περιλαμβάνει τις ακριβείς και ορθές μεταφράσεις λέξεων, φράσεων και προτάσεων που εκπόνησαν Έλληνες και ξένοι μεταφραστές. Γιατί λοιπόν δεν τις υιοθέτησε ο μεταφραστής; Η εξωφρενική εξήγηση που δίνει είναι ότι ήθελε «να αποφευχθεί ο κίνδυνος της δημιουργίας συρραφών από προηγούμενες μεταφράσεις» και για τον λόγο αυτό «επιλέχθηκε η μετάφραση να γίνει πρωτογενώς […] και κατόπιν να παραβληθεί με άλλες και να ελεγχθεί». Με άλλα λόγια, δημοσίευσε μια μετάφραση που, κατά δική του ομολογία, δεν ήταν έτοιμη για δημοσίευση. Και δεν ήταν έτοιμη, διότι ο ίδιος δεν μπόρεσε, χωρίς ξένη βοήθεια, να εκπονήσει παρά μόνο αυτή την ανελλήνιστη και ανακριβή μετάφραση. Και ο αναγνώστης; Αυτός, είτε γνωρίζει αρχαία είτε όχι, καλείται να ελέγξει τη νεοελληνική μετάφραση ενός αρχαιοελληνικού κειμένου μέσα από τη γερμανική, τη γαλλική ή την ισπανική μετάφραση. Συμπέρασμα τρίτο: δεν βραβεύτηκε μόνον η μεταφραστική ανεπάρκεια αλλά και η παραβίαση της κοινής λογικής.

Αλλά μήπως στην «ελεύθερη απόδοση», δηλαδή στην τυπική νεοελληνική μετάφραση που εκπόνησε ο Μπουσές με τη βοήθεια άλλων μεταφράσεων, έγινε αυτός ο παράδοξος εκ των υστέρων έλεγχος; Αποκαθίσταται βέβαια ο νεοελληνικός λόγος αλλά μόνον εν μέρει, αφού επιβιώνουν σποραδικά αρχαιοελληνικές συντάξεις και εκφράσεις, και λέξεις με αρχαιοελληνική σημασία. Παραμένουν ακόμη ορισμένα από τα παιδαριώδη λάθη της «κατά λέξιν μετάφρασης».

Για να σχηματίσει πλήρη εικόνα ο αναγνώστης, θα έπρεπε να παραθέσω εκτενή αποσπάσματα. Περιορίζομαι αναγκαστικά σε ελάχιστα δείγματα. Δεδομένου ότι η επιτροπή βράβευσε «μετάφραση» και όχι «ελεύθερη απόδοση», τα δείγματα προέρχονται από τη μετάφραση που έχει τυπωθεί αντικριστά με το αρχαίο κείμενο:

«Οι ταχυδρόμοι του Αλέξανδρου τρέχουν από όλα τα μέρη μεταφέροντας τις εντολές του», αντί «προς όλα τα μέρη» (αρχ. πανταχόσε)· «ο άλλος δρόμος είναι πλατύς και ανθηρός και δροσερός», αντί «έχει άφθονο νερό» (αρχ. εὔυδρος)· «και εγώ τουλάχιστον ανέβηκα ο άθλιος σε εκείνον [τον δρόμο]», αντί «ο ταλαίπωρος» (αρχ. ἄθλιος)· «άσπαρτα και ακαλλιέργητα όπως στην περίπτωση του Κρόνου», αντί «στην εποχή του Κρόνου (αρχ. ἐπὶ Κρόνου)· «εκθέτοντάς σου ο μάταιος κάποιες ανοησίες», αντί «ο άφρων, ο μωρός» (αρχ. μάταιος)· «ίχνη ποδιών ήδη σκοτεινά και ασαφή τα περισσότερα από τον χρόνο», αντί «ξεθωριασμένα και δυσδιάκριτα» (αρχ. ἀμαυρὰ καὶ ἀσαφῆ)· «έπειτα θα σε προτρέψει να ζηλέψεις εκείνους τους αρχαίους άνδρες», αντί «να μιμηθείς» (αρχ. ζηλοῦν)· «[τα αγάλματα] της παλαιάς εργασίας», αντί «της παλαιάς τεχνοτροπίας» (αρχ. τὰ τῆς παλαιᾶς ἐργασίας)· «έχοντας την αξίωση να εκταφιάζεις [sic] λόγους», αντί «να ξεθάβεις» (αρχ. ἀνορύττειν)·  «κάποιου γραμματιστή Ατρόμητου», αντί «γραμματοδιδάσκαλου»· «ποια οδός έχει τώρα καινοτομηθεί», αντί «έχει διανοιχθεί (αρχ. κεκαινοτόμηται)· «και αφού επιλέξεις δεκαπέντε ή το πολύ είκοσι αττικά ονόματα», αντί «λέξεις» (αρχ. ὀνόματα)· «τον αρραβώνα», αντί «το καπάρο, την προκαταβολή» (αρχ. ἀρραβών)· «ασφαλώς οι αφορμές για κατηγορία είναι άφθονες για τους συκοφάντες  στα αυτιά», αντί «για όσους έχουν αυτιά πρόθυμα να ακούσουν διαβολές» (αρχ. τοῖς συκοφαντικοῖς τὰ ὦτα).

Λουκιανού
Ρητόρων διδάσκαλος
Εισαγωγή – κριτική έκδοση –
μετάφραση – σχόλια Σταμάτης
Ευ. Μπουσές
Εκδ. Gutenberg, σελ. 304
Τιμή 17 ευρώ