Ένας απέραντα σεμνός διανοούμενος και συνάμα μεγάλος ιστορικός ερευνητής
της Αριστεράς, ο 73χρονος Φίλιππος Ηλιού, που γεννήθηκε στην αρχοντική
Μυτιλήνη (όπου πολιτευόταν και εκλεγόταν ο Λήμνιος πατέρας του) σε μία εποχή
που ανθούσε η πόλη από τους διανοουμένους, έφυγε χθες το πρωί και κηδεύεται
την ερχόμενη Τρίτη στις 3.30 μ.μ. από τον Ιερό Ναό Αγ. Θεοδώρων, στο A’
Νεκροταφείο.
|
|
Υποψήφιος βουλευτής στη B’ Αθήνας με τον Συνασπισμό Ριζοσπαστικής Αριστεράς,
παρά την ταλαιπωρία που είχε από την ασθένεια του καρκίνου, αγωνίσθηκε ώς την
τελευταία στιγμή για τις ιδέες του, αφήνοντας ως παρακαταθήκη, μέσα από την
τελευταία συνέντευξή του («TA NEA», 24.2.2004), την άποψη: «Χωρίς την Αριστερά
ο κόσμος είναι φτωχότερος».
Ιστορική αλήθεια. Ο «σύγχρονος διαφωτιστής», όπως αποκάλεσε τον
πολυγραφότατο γιο του Νέστορα της Αριστεράς Ηλία Ηλιού ο καθηγητής της
Ιστορίας Βασίλης Παναγιωτόπουλος, ήταν ο ιδρυτής και η ψυχή στα δύσκολα χρόνια
της δεκαετίας του ’60 του Κέντρου Μαρξιστικών Ερευνών. Και συνέβαλε τότε όχι
μόνον στην επιστημονική στήριξη του έργου της ΕΔΑ, αλλά γενικότερα στην
ανάδειξη της ιστορικής αλήθειας σε μία εποχή πολύ σκληρή.
Ο Φίλιππος Ηλιού (επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης), για τον οποίο
λίγες ημέρες πριν από τον θάνατό του δεκάδες προσωπικότητες της Αριστεράς
υπέγραψαν κείμενο στήριξής του – ως υποψηφίου – ήταν και η «ψυχή» του αρχείου
του Αρχείου Σύγχρονης Κοινωνικής Ιστορίας, το οποίο λειτουργεί σήμερα κατά
υποδειγματικό τρόπο σε όφελος πολλών ιστορικών και κυρίως των φοιτητών που
ερευνούν τη σύγχρονη ιστορία.
Πρόκειται για αρχείο του KKE με τεράστια ιστορική αξία, το οποίο πέρασε στα
χέρια του KKE Εσωτερικού. Το υλικό αυτό οδήγησε τα τελευταία χρόνια σε έναν
επιστημονικό οργασμό σε σχέση με τη μελέτη του Εμφυλίου Πολέμου -καρπός
άλλωστε της επεξεργασίας του είναι και το ανέκδοτο έργο του Φίλιππου Ηλιού
«Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος – H εμπλοκή του KKE». Έργο πολυαναμενόμενο καθώς,
όπως και ο ίδιος είχε πει, δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει μια ιστοριογραφία που
θα απέδιδε τις πραγματικότητες, την ώρα που «οι πηγές της ιστορίας παρέμεναν
κρυφές και απόκρυφες, απαγορευμένες και μυθοποιημένες».
«Ανεπανάληπτος». Πατέρας του Ηλία Φ. Ηλιού, επιστήμονα της
Πληροφορικής, ο Φίλιππος Ηλιού άφησε πίσω του μία μεγάλη πνευματική κληρονομιά
και βύθισε στο πένθος πολλούς συντρόφους του. «Για μας θα είναι πάντα ο
ανεπανάληπτος άνθρωπος που ζούσε για ένα ιδανικό, ο διαπρεπής ιστορικός, ο
άγρυπνος αγωνιστής, ο πρωτοπόρος διανοητής, ο αγαπημένος σύντροφος», δήλωσε ο
πρόεδρος του ΣΥΝ Νίκος Κωνσταντόπουλος και πρόσθεσε: «H στάση της ζωής του
Φίλιππου Ηλιού, η πνευματική και ηθική του οντότητα, η αστείρευτη προσφορά
του, ήταν ένας πλούτος ζωής που θα μας λείψει, μία διαρκής αντιπαράθεση προς
την ευτέλεια και τις εκπτώσεις των καιρών, μία διαρκής έμπνευση».
H γενική γραμματέας του KKE Αλέκα Παπαρήγα, από τους πρώτους που απέστειλαν
συλλυπητήρια στην οικογένεια του Φίλιππου Ηλιού, κάνει λόγο για «το σοβαρό
επιστημονικό ιστορικό του έργο» και ο πρόεδρος του ΔΗΚΚΙ Δημήτρης Τσοβόλας
μιλάει για «τον ιστορικό ερευνητή που ποτέ δεν βολεύτηκε στις εύκολες
αναλύσεις, αλλά με την επιστημονική του σκαπάνη ανέδειξε την ιστορική αλήθεια
για πολλά ζητήματα».
Σε δήλωσή του ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ Γιώργος Παπανδρέου αναφέρεται «στη μεγάλη
ευαισθησία του ιστορικού Φίλιππου Ηλιού». Και ο πρόεδρος της N.Δ. Κώστας
Καραμανλής κάνει λόγο για «τον αγωνιστή, διαπρεπή ιστορικό και ακαταπόνητο
εργάτη του πνεύματος και της διανόησης».
«Σύγχρονος διαφωτιστής»
|
«Ανεπανάληπτοι άνθρωποι που ζούσαν για ένα ιδανικό», χαρακτήρισε τον πατέρα του – ιστορικό ηγέτη της ΕΔΑ – και τους αγωνιστές της γενιάς του, στην τελευταία συνέντευξή του («TA NEA», 24.2.2004). Στη φωτογραφία αρχείου, με τη μητέρα του Ελευθερία από την κηδεία του Ηλία Ηλιού το 1985
|
«Χωρίς την παραμικρή υπερβολή, ο Φίλιππος Ηλιού ήταν και θα συνεχίσει να είναι
ο μεγάλος μας ιστορικός», λέει στα «NEA» ο καθηγητής Σπύρος Ασδραχάς. «H
πνευματική του προσφορά είναι αποδεκτή από το σύνολο της επιστημονικής
κοινότητας», προσθέτει ο ιστορικός Βασίλης Παναγιωτόπουλος. Κάτι που δεν είναι
αυτονόητο, αν συνυπολογίσει κανείς ότι ο Φίλιππος Ηλιού «έφτασε στην Ιστορία
μέσω της πολιτικής», κατά την έκφραση του Βασίλη Κρεμμυδά, καθώς «η μαρξιστική
του παιδεία και οι αριστερές κοινωνικές του θέσεις τον οδήγησαν αναπόφευκτα
στην Ιστορία, στην αλήθεια δηλαδή για την εξέλιξη της κοινωνίας».
Στο επίκεντρο του ογκώδους και πολυσχιδούς δημοσιευμένου έργου του Φίλιππου
Ηλιού βρίσκεται ο ελληνικός Διαφωτισμός – ιδιαίτερη μνεία στις μελέτες του για
τον Αδαμάντιο Κοραή. Πολύ μεγάλης σημασίας είναι όμως και το εν μέρει
αδημοσίευτο έργο του για την «Ελληνική βιβλιογραφία του 19ου αιώνα» αλλά και
για τον Εμφύλιο Πόλεμο.
Τα βιβλία του. Ειδικότερα, από τα βιβλία που δημοσίευσε ο Φίλιππος Ηλιού
μπορεί κανείς να αναφέρει επιλεκτικά: «Τύφλωσον Κύριε τον λαόν σου» που
αναφέρεται στις προεπαναστατικές κρίσεις και τον Νικόλαο Πίκολλο (εκδ. Πορεία,
1980). «Κοινωνικοί Αγώνες και Διαφωτισμός, η περίπωση της Σμύρνης (1819)»
(EMNE-Μνήμων, 1981). «Δημήτρης Γληνός», Άπαντα, με εκδοτική φροντίδα, εισαγωγή
και σημειώσεις του Φίλιππου Ηλιού (Θεμέλιο 1983). «Ιδεολογικές χρήσεις του
Κοραϊσμού στον 20ό αιώνα» (1η έκδοση «Ο Πολίτης», 1989, 2η έκδοση
«Βιβλιόραμα», 2003). «Οι φάκελλοι» (Θεμέλιο, 1989). «Ελληνική βιβλιογραφία του
19ου αιώνα. Βιβλία – φυλλάδια. Τόμος 1ος: 1801-1818», Βιβλιολογικό
Εργαστήρι/ΕΛΙΑ, 1997. «Οι ασέβειες του ιστορικού», Ερμής 2003.
Υπό έκδοση βρίσκεται από το Θεμέλιο η ιστορία του Ελληνικού Εμφυλίου, μέρος
της οποίας δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στην εφημερίδα «Αυγή». Ενώ η έκδοση της
«Ελληνικής βιβλιογραφίας του 19ου αιώνα» – μεγάλης σημασίας για τους
ιστορικούς, καθώς περιλαμβάνει από μονόφυλλα μέχρι ογκώδη βιβλία! – πρόκειται
να εμπλουτιστεί με επεξεργασμένο ανέκδοτο υλικό που ξεπερνάει το 1864.
Ο Φίλιππος Ηλιού υπήρξε συνιδρυτής και συνδιευθυντής μαζί με τους Σπύρο
Ασδραχά και Βασίλη Παναγιωτόπουλο του περιοδικού «Τα Ιστορικά», που πρόσφατα
γιόρτασε τα είκοσι χρόνια συνεχούς παρουσίας του στην πνευματική μας ζωή. Το
περιοδικό έχει δημοσιεύσει μελέτες με πρωτοποριακό χαρακτήρα για θέματα
ελληνικού Διαφωτισμού και της πνευματικής ιστορίας της νεώτερης Ελλάδας, ενώ
νομιμοποίησε μια νέα θεματολογία που αναδείκνυε την επαφή της ιστορικής με
άλλες επιστήμες αλλά και με τις τέχνες. Υπήρξε, τέλος, εμπνευστής, δημιουργός
και πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου (από το 1992) των Αρχείων Σύγχρονης
Κοινωνικής Ιστορίας.
