Παραμένει ο άνθρωπος το κέντρο του νομικού συστήματος;

Μετά τη σχέση αρχιτεκτονικής και πολιτεύματος στο «Χτίζοντας το πολίτευμα. Η πολιτειακή ταυτότητα της αρχιτεκτονικής» ο καθηγητής Σπύρος Βλαχόπουλος μάς καλεί εκ νέου, με το πρόσφατο βιβλίο του να διευρύνουμε τη νομική θεώρηση στο διεπιστημονικό πεδίο και από αυτή τη σκοπιά να συζητήσουμε για τις πλέον πρόσφατες προκλήσεις που αντιμετωπίζει το δίκαιο. Το βιβλίο έχει τον εντυπωσιακό τίτλο «Το “εγωιστικό γονίδιο” του δικαίου και το δίκαιο της τεχνητής νοημοσύνης» με αναφορά στο βιβλίο του Richard Dawkins, όπου τα γονίδια περιγράφονται ως εγωιστικά, διότι αποβλέπουν στο συμφέρον της επιβίωσής τους. Ετσι και το δίκαιο, παρατηρεί ο συγγραφέας, ανέπτυξε ένα «εγωιστικό γονίδιο» που απέβλεπε πρωτίστως στην επιβίωση του ανθρώπου.

Στο επίκεντρο της προβληματικής βρίσκεται αυτό που ο συγγραφέας, μετά από θεωρητική συμπύκνωση αποκαλεί στροφή του δικαίου από τον ανθρωποκεντρισμό και το «εγωιστικό γονίδιο», από τη μία μεριά, στον οικοκεντρισμό και στην αλληλεγγύη μεταξύ όλων των έμβιων όντων, από την άλλη. Με άλλα λόγια, στο βιβλίο αναδεικνύεται η μετάθεση του κέντρου βάρους του δικαίου, καθώς και της δημόσιας πολιτικής από τη μέριμνα για τον άνθρωπο στη μέριμνα για τη φύση, το περιβάλλον, τα ζώα και τα «δικαιώματά» τους. O συγγραφέας δεν διστάζει να χρησιμοποιεί παραδείγματα από τη λογοτεχνία, τον αθλητισμό και τη σύγχρονη πραγματικότητα σε μια αφήγηση που κρατά τον αναγνώστη προσηλωμένο. Παρατηρεί ότι, αν και η προτεραιότητα του ανθρώπου από την εποχή του Διαφωτισμού ήταν εύλογη και αναγκαία για να επιτευχθεί η ισότητα, πλέον αφού έχει διασφαλισθεί αυτό το κεκτημένο – τουλάχιστον στο δικαϊκό επίπεδο – και με την κλιματική αλλαγή να πιέζει όλο και περισσότερο, το εύλογο, σώφρον και δίκαιο είναι να δοθεί έμφαση στον σεβασμό της φύσης ως συνόλου, χάριν, βεβαίως, και της επιβίωσης του ανθρώπου, αλλά και χάριν του σεβασμού που οφείλουμε στα ζώα αυτοτελώς – ανεξάρτητα δηλαδή από το όφελος για τον ίδιον τον άνθρωπο.

Ζώα και δικαιώματα

Ο συγγραφέας καταπιάνεται ακόμη με το πλέον σύγχρονο και διόλου απλό ερώτημα της ηθικής φιλοσοφίας, κατά πόσον τα ζώα μπορούν να είναι φορείς δικαιωμάτων ως αξιώσεων, όπως είναι οι άνθρωποι. Καταλήγει, ότι, ενώ είναι εύλογη η διεύρυνση του εννόμου συμφέροντος στην περιβαλλοντική δίκη, ώστε περισσότεροι πολίτες να έχουν το δικαίωμα να εγείρουν τις αξιώσεις προστασίας του περιβάλλοντος και των ζώων, η θεώρηση των ζώων ως υποκειμένων δικαίου αποτελεί μια μη ρεαλιστική προσέγγιση: Από το αντικειμενικό, και όχι το υποκειμενικό δίκαιο, από τις αντικειμενικές αρχές δικαίου απορρέουν εντέλει οι υποχρεώσεις σεβασμού των ζώων, τόσο των ζώων συντροφιάς, όσο και των ζώων που προορίζονται για κτηνοτροφία. Δεν παραλείπει μάλιστα να επισημάνει την πρόσφατη απόφαση του Συμβουλίου της Επικρατείας, με την οποία το Δικαστήριο δέχτηκε ότι το δικαίωμα στη θρησκευτική λατρεία, στον βαθμό που ένα θρησκευτικό δόγμα υπαγορεύει τη σφαγή ζώων χωρίς αναισθησία ως λατρευτική πράξη, θα πρέπει να υποχωρεί μπροστά στην αξιοπρέπεια των ζώων.

Η υποχώρηση της ανθρωποκεντρικής διάστασης της έννομης τάξης δεν αφορά, όμως, μόνο τη στροφή στον οικοκεντρισμό, αλλά, όπως επισημαίνει ο συγγραφέας, και την εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης. Με θεωρητικό βάθος και αναλυτική ευστοχία,  αναδεικνύει τις υπόγειες διαδρομές που συνδέουν τις δύο προβληματικές που δοκιμάζουν το σύγχρονο δίκαιο. Δηλαδή ο άνθρωπος όχι μόνο συνειδητοποιεί ότι πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του ως μέρος ενός συνόλου που δεν περιλαμβάνει μόνο ανθρώπινα όντα, αλλά ταυτόχρονα μεταδίδει κάτι από τον ανθρώπινο νου σε μηχανήματα και σε τεχνολογικές εφαρμογές, φιλοδοξώντας να σταθούν αρωγός του. Ωστόσο, αναρωτιέται ο συγγραφέας, εάν η τεχνητή νοημοσύνη αναπτύσσει αυτόνομες αντιδράσεις, πέραν των εντολών του προγραμματιστή, τότε με ποιους όρους θα σκεφτόμαστε στο μέλλον για την έννοια του καταλογισμού ή της ευθύνης που αποτελούν τη ραχοκοκαλιά του νομικού μας συστήματος και που με τη σειρά τους και αυτές απηχούν το ανθρωποκεντρικό μοντέλο της έννομης τάξης;

Η Βασιλική Χρήστου είναι επίκουρη καθηγήτρια Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ