Το κιτς στη σύγχρονη ελληνική ιστορία

Ανοίγεις το χαρτοκιβώτιο που έχεις φυλάξει στο πατάρι του πατρικού σου και που μέσα του έχεις καταχωνιάσει ενθυμήματα της παιδικής σου ηλικίας: μια κασέτα με το αγαπημένο σου συγκρότημα, ένα κρητικό μαχαίρι από την πενθήμερη του Λυκείου, δύο τεύχη του περιοδικού Αγόρι, ένα τετράδιο από το μάθημα των Αρχαίων. Σκόρπια τεκμήρια ενός παρελθόντος που πράγματι υπήρξε. Εικόνες ενός «κάποτε» που καθώς σου θυμίζει την εποχή της εφηβείας σου είναι ταυτόχρονα αληθινό και φαντασιακό. Υπήρξε και δεν «υπήρξε». Στην ιστορία δεν λειτουργούμε πολύ διαφορετικά όσο και αν η πρόταξη της αντικειμενικότητας είναι ανάγκη καταστατική. Σπαράγματα της Μεταπολίτευσης. Αποσπασματικές εικόνες, επεξηγηματικές όμως στη συνοπτικότητά τους για μια κατεύθυνση των πραγμάτων. Μία ταινία για τις μεγάλες συναυλίες της πρώιμης Μεταπολίτευσης (1975), άλλη μία για το πώς φτιάχνεται σε συνθήκες δικτατορίας ο βασανιστής (1976, προβολή στην κρατική τηλεόραση: 1982), ένας τόμος – απάνθισμα με κορυφαίες στιγμές του νεοελληνικού κιτς.

Μια αλληλουχία στιγμών που υπήρξαν, είναι συζητήσιμο ωστόσο το αν συνιστούν αντιπροσωπευτικά τεκμήρια του μεταπολιτευτικού μας Ζeitgeist. Ακριβώς όπως τα memorabilia στο χαρτοκιβώτιο αποκαλύπτουν περισσότερα για το παιδί που τα συνέλεξε παρά για το «νόημα» της εποχής του, έτσι και οι επιλεγμένες στιγμές είναι ανεμοδείκτης ενός συνόλου προτεραιοτήτων που καθορίζουν την οπτική μας. Ακριβώς γι’ αυτό, όπως παρακινούσε ο Καρ στο αξεπέραστο ακόμη βιβλίο του Τι είναι ιστορία; Θα πρέπει να μελετήσουμε πρώτα τον ιστορικό πριν μελετήσουμε την ιστορία του. Είναι ανάγκη λοιπόν να μελετηθεί η συλλογική χειρ που συνέγραψε τον περίφημο τόμο Κάτι το ωραίον. Περιήγηση στη νεοελληνική κακογουστιά, ανάγκη να μελετηθεί ο ιστορικός που αναδεικνύει την αλήθεια (;) του τόμου, ανάγκη να μελετηθεί εκείνος που σχολιάζει το σχόλιο του ιστορικού, ανάγκη ακόμη να μελετηθεί ο αναγνώστης (δηλαδή εσείς) που μελετάει τον ιστορικό που μελετάει τον συνάδελφό του που μελετάει ό κάποτε γέγονε και ό κάποτε γράφτηκε. Και ο κύκλος εστί αέναος, ποτέ του δεν κλείνει και ποτέ του οφείλει να μην κλείσει.

Τι συνθέτουν όμως όλα αυτά; Ο Νίκος Καραπιδάκης έλεγε στα φοιτητικά μου χρόνια ότι σημασία έχουν περισσότερα εκείνα που στην ιστορία δεν λέγονται παρά όσα διατυπώνονται. Εκεί είναι το «ζουμί». Πενήντα χρόνια μετά την πτώση της δικτατορίας η συζήτηση περί κιτς και περί αισθητικής ανορθογραφίας καλά κρατεί. Δύο Ελλάδες υποτίθεται ότι συνιστούν τα άκρα μιας τραμπάλας ορίζοντας την ουσία του κοινωνικού μας είναι. Από τον δυϊσμό της πρώτης μεταπολιτευτικής εικοσαετίας («δεξιά και αντιδεξιά») περάσαμε στα χρόνια της νομισματικής ενοποίησης σ’ εκείνον που αναγνώριζε μια σύγκρουση με βαθιές ιστορικές ρίζες ανάμεσα σε δυτικόφιλους και ανατολίτες, για να καταλήξουμε σήμερα στην πολιτισμική σύγκρουση που εμπλέκει όσους έχουν το πολιτισμικό κεφάλαιο του φέρεσθαι όπως «πρέπει» και εκείνους που βρίσκουν το νόημα της ζωής στη φραπεδιά και το άραγμα στην πλαστική καρέκλα.

Η αναδιάταξη των μπλοκ ξεκινάει κάπου εκεί στα μέσα της δεκαετίας του ογδόντα, στιγμή βεβαίως καθόλου τυχαία, όταν και πλάθεται μια άρρητη πολιτική συμμαχία ανάμεσα σε δεξιά και αριστερά με πολιτισμική της πλατφόρμα τη δυσφορία απέναντι στην επέλαση της «γυφτιάς» που καταπώς φαίνεται είχε πάρει την εκδίκησή της. Είναι όμως και η εποχή που γίνεται σαφές αυτό που ωραία αναδεικνύει ο Δημήτρης Τζιόβας, δηλαδή η μεταμόρφωση του πολιτικού παιχνιδιού καθώς η πολιτισμική ηγεμονία αναδεικνύεται σε κρίσιμο παράγοντά του με αξία ίσως και αντίστοιχη της πολιτικής εξουσίας. Η έκδοση του τόμου Κάτι το ωραίον (1984) επισφραγίζει την εξέλιξη αυτή. Τόμος απολαυστικός, τόμος σήμερα συλλεκτικός, γραφή, τεκμηρίωση και φωτογραφική πλαισίωση χρόνια μπροστά από την εποχή. Τόμος ωστόσο που ταξινομεί και κωδικοποιεί χωρίς οίκτο και με ελιτίστικη οπτική τη δυσφορία απέναντι στην αισθητική των μη προνομιούχων. Υπό την έννοια αυτή, σημείο – τομή που καθορίζει την αισθητικοποίηση της πολιτικής ή την πολιτικοποίηση της αισθητικής απαξιώνοντας όσους δεν κατέχουν τη γραμματική της ορθότητας. Εκείνους δηλαδή που παρότι ο αναλφαβητισμός τους (ας μην το ξεχνάμε) είναι κοινωνικά και ιστορικά δομημένος, οφείλουν να απολογηθούν για τούτο. Γνωστά πράγματα αυτά, έχουν ήδη αναλυθεί αριστουργηματικά από τον Παναγή Παναγιωτόπουλο στο Λεξικό της δεκαετίας του ογδόντα.

ΑΠΟΒΛΑΚΩΣΗ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΑΣΤΟΙ. Ας μου επιτραπεί ωστόσο να σταθώ στο αφετηριακό σημείο του αφηγήματος. Μια δεκαετία (αυτή του ογδόντα) που υποτίθεται ότι νομιμοποιεί την κακογουστιά δικαιώνοντας κατά κάποιον τρόπο την αισθητική της δικτατορίας. Εν αρχή λοιπόν ήταν το χουντικό κιτς, κάτι που οι συντάκτες του προαναφερθέντος τόμου τονίζουν αναλόγως επισημαίνοντας ωστόσο τις απαρχές του στα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας. Εδώ το αφήγημα ανοίγει σε δύο κλαδάκια: το πρώτο υποδεικνύει μία κάποια συνειδητή πολιτική της χούντας που είχε ως στόχο την κοινωνική αποβλάκωση. Η θέση αυτή υπηρετείται συστηματικά στη δημόσια σφαίρα παράλληλα με το δίδυμο αδελφάκι της που θέλει τη χούντα καθεστώς αστείο, θεσμικό παραγωγό ανεπανάληπτων στιγμών χιούμορ. Δεν χρειάζεται να έχει κανείς ντοκτορά για να αντιληφθεί πόσο επικίνδυνη πολιτικά είναι μια τέτοια θέση, θα έλεγα και πόσο υποτιμητική για όσους είχαν το θάρρος να ορθώσουν το ανάστημά τους.

Το κιτς της δικτατορίας εδώ κατέχει κομβική θέση παρότι πρωτοβουλίες της που σήμερα φαντάζουν και (ή) υποδεικνύονται ως κωμικές είναι ζήτημα ανοικτό αν στη συγκυρία προσλαμβάνονταν ως τέτοιες. Πολλώ δε μάλλον που η μεταπολεμική ελληνική κοινωνία (και αυτή της προδικτατορικής εποχής) βρίθει από εκδοχές λαϊκής διασκέδασης ή αισθητικής που σήμερα θα θεωρούσαμε απερίφραστα κιτς, καλτ ή, αν μη τι άλλο, political incorrect: αρκουδιάρηδες, μασίστες του δρόμου, «εμπνευσμένα» εγχειρήματα καλλωπισμού του δημόσιου και του ιδιωτικού χώρου, χοντροκομμένα «αστεία» για ομοφυλόφιλους, ανάπηρους και δύσμορφους ανθρώπους, αγώνες κατς και λαϊκά κέντρα φτηνής διασκέδασης προϋπάρχουν της δικτατορίας και θα επιβιώσουν της πτώσης της. Χέρι χέρι με την παραπάνω θέση η άποψη ότι αυτό που αποκαλούμε «ποπ κουλτούρα», έστω στις καθ’ ημάς εκδοχές της, υπηρέτησε τη δικτατορία και τις στοχεύσεις της. Το ποδόσφαιρο λ.χ. ταλαιπωρήθηκε πολύ από την άποψη αυτή που έβλεπε με καχυποψία οτιδήποτε δεν ανήκε στη σφαίρα της πολιτικοποίησης και της στράτευσης. Ο αείμνηστος Κώστας Θ. Καλφόπουλος, εκ των κορυφαίων μελετητών της ποπ κουλτούρας (και όχι μόνον αυτής) στην Ελλάδα, συνήθιζε γελώντας να αναρωτιέται φωναχτά τι θα σκέφτονταν όσοι δαιμονοποίησαν το ποδόσφαιρο, σήμερα που τα συνδρομητικά κανάλια παίζουν αγώνες και εκπομπές για το στοίχημα είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο…

Το δεύτερο κλαδάκι του αφηγήματος που θέλει το κιτς να θριαμβεύει επί χούντας αλλά και να επιβιώνει του τέλους της, δείχνει να προτάσσει όχι τόσο τις θεσμικές πρωτοβουλίες που δημιουργούν (;) γέλωτα όσο την αισθητική του μέσου όρου. Εδώ ο προβολέας στρέφεται μοιραία στους περίφημους «μικροαστούς» και η συζήτηση ανοίγει στο τεράστιο ζήτημα της στάσης τους απέναντι στο καθεστώς: Συναίνεση; Σιωπηλή αντίσταση; Φόβος; Εξοργιστική απάθεια; Βουβή αντίθεση; Μέχρι να πραγματοποιηθεί η «στροφή στον εαυτό» τη δεκαετία του ογδόντα, η πρόσδεση σε πιο λάιτ εκδοχές της διασκέδασης και η συγκρότηση αντίστοιχων ταυτοτήτων θα θεωρηθεί ύποπτη, απόληξη ενός προπατορικού αμαρτήματος που έλαβε χώρα στη διάρκεια της Επταετίας σφραγίζοντας την άρρητη συναίνεση που πρόσφεραν οι μικροαστοί στο καθεστώς με αντάλλαγμα την ευζωία τους.

Από το σημείο αυτό η δαιμονοποίηση της αισθητικής των μικροαστών με αιχμή αμφιλεγόμενες εκφάνσεις της είναι ένα τσιγάρο δρόμος. Η δεκαετία του ογδόντα και η ηγεμονία του ΠΑΣΟΚ θα επικαιροποιήσουν το σχήμα αυτό φιλοτεχνώντας ένα αφήγημα που ήθελε τους συμβιβασμένους να μετατοπίζονται από τις κερκίδες του Καλλιμάρμαρου και τις γιορτές της Πολεμικής Αρετής στις πράσινες κλαδικές του Δημοσίου, με αντάλλαγμα και στην περίπτωση αυτή τη βελτίωση του βιοτικού τους επιπέδου. Αν υπάρχει ένας αρμός που συνδέει τους δύο αυτούς συμβιβασμούς, τούτος είναι το κιτς, η κακοφωνία της αισθητικής τους, υπόδειξη και συνάμα απόδειξη μιας αποηθικοποιημένης, κυνικής στάσης στα πράγματα που δείχνει ικανή για όλα.

Ορος ελκυστικός και αρκούντως «παιχνιδιάρικος» το κιτς θα πρέπει να χρησιμοποιείται στην ιστορία με πολλή προσοχή, ώστε να μην καταλήγει μια αναλυτική κατηγορία που τσουβαλιάζει άκριτα και άδικα με αποτέλεσμα να συσκοτίζει ενώ θα μπορούσε να λειτουργεί ερμηνευτικά. Κι αυτό γιατί όταν στερείται της απαραίτητης πλαισίωσης, καθρεπτίζει μερικώς το παρελθόν με αποτέλεσμα να παρέχει μια εικόνα ταυτόχρονα πραγματική και φαντασιακή. Ακριβώς όπως το χαρτοκιβώτιο στο πατάρι του πατρικού μου.

Ο Κώστας Κατσάπης (kkats@panteion.gr) διδάσκει Πολιτισμική Ιστορία του Μεταπολεμικού Κόσμου στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και Δημόσια Ιστορία στο ΕΑΠ. Εχει συγγράψει και επιμεληθεί οκτώ βιβλία με τελευταίο από αυτά το υβριδικό: Αυστραλία. Δέκα ιστορίες που εκδόθηκε (2022) από τον Μωβ Σκίουρο