Πότε ένα τραγούδι γίνεται ποίηση

Θα έφτανε η μαρτυρία του Σταύρου Ξαρχάκου, που σύμφωνα με αυτήν, τα τραγούδια του Νίκου Γκάτσου χαρακτηρίζονταν ως «αμοργιανάκια» – χάρη στον τίτλο της μοναδικής ποιητικής του συλλογής «Αμοργός» – για να αρχίσουμε να συζητάμε σοβαρά κατά πόσο ένα τραγούδι μπορεί να λογαριαστεί ως ποίηση. Βέβαια η ύπαρξη καθαρόαιμων και σπουδαίων ποιητών είτε έγραψαν στίχους για τραγούδια είτε μελοποιήθηκαν τα ίδια τα ποιήματά τους, όπως, για παράδειγμα, χωρίς καμία αξιολογική σειρά, ο Τάσος Λειβαδίτης, ο Μανόλης Αναγνωστάκης, ο Οδυσσέας Ελύτης, ο Μάνος Ελευθερίου, ο Γιάννης Ρίτσος, ο Μιχάλης Γκανάς, ο Νίκος Καρύδης, ο Γιώργος Σεφέρης – παρακαλώ να μην ξεχάσουμε τον Κώστα Κινδύνη και τον Ακο Δασκαλόπουλο – θα έπρεπε να έχει απαντήσει στο ερώτημα προκειμένου να αποφασίσουμε κατά πόσο ένα τραγούδι όταν διαβάζεται, χωρίς να ακούει κανείς τη μουσική που το έχει ντύσει, μπορεί να συγκινεί όσο ένα ποίημα που δεν πρόκειται να μελοποιηθεί ποτέ. Πώς θα το κάνουμε, όταν διαβάζεις ή ακούς μελοποιημένους, για παράδειγμα, γιατί είναι εκατοντάδες, ή μάλλον χιλιάδες, τους στίχους του Μάνου Ελευθερίου «κι απ’ το παλιό μαρτύριο να έχει μείνει / ένα σκυλί τη νύχτα που διψά», ή τους στίχους του Αλκη Αλκαίου «πώς η ανάγκη γίνεται ιστορία / πώς η ιστορία γίνεται σιωπή», αισθάνεσαι την ευρύτητα του ηθικού και αισθητικού τους διασκελισμού, άρα και γνήσια καλλιτεχνικού, τόσο μεγάλη όση ενέχει μια υψηλή μορφή ποίησης. Πιστεύουμε πως το σημερινό αφιέρωμά μας, για ένα αν και λυμένο ωστόσο εξαιρετικά ακανθώδες ερώτημα, να δίνει χάρη σε έξι καθ’ ύλην αρμόδιους εκπροσώπους, τις πραγματικές διαστάσεις μιας «συζυγίας» ή ενός «διαζυγίου» με συναρπαστική σε οποιαδήποτε περίπτωση ιστορία.

Γιώργος Νταλάρας

ερμηνευτής

«Οταν η ποίηση φιλάει τις νότες»

Tο ποίημα ευτυχεί και σαν καλό τραγούδι όταν εξακολουθεί να παραμένει ποίημα, χάρη στον ρομαντισμό, την ευαισθησία, την έμπνευση και τη γνώση του μουσικού που το πήρε στα χέρια του και το μετέφερε στα χείλη των ανθρώπων. Και από την άλλη μεριά, ισότιμα, ένα τραγούδι για τους ίδιους λόγους γίνεται λαϊκή ποίηση.

Η ποίηση και η μουσική ευτύχησαν πολλές φορές να βρουν κοινή πορεία. Ο Μίκης Θεοδωράκης με αυτόν τον ρομαντισμό και αυτό το φρόνημα έκανε τραγούδια που έγιναν κοινό κτήμα όλων. Το ίδιο και ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μαρκόπουλος, ο Ξαρχάκος, ο Μικρούτσικος, ο Μούτσης, ο Λεοντής και άλλοι νεότεροι. Ποιήματα, όπως του Καββαδία που πολλές φορές χρειαζόταν λεξικό για τους ναυτικούς όρους, εδραιώθηκαν πλήρως στη συνείδηση, στο μυαλό και στην καρδιά του κόσμου σαν τραγούδια. Τα ποιήματα κατέβηκαν στους δρόμους. Εγιναν βίωμα. Μπήκαν στα σπίτια των απλών ανθρώπων, ανεξαρτήτως ακαδημαϊκής μόρφωσης ή κοινωνικής τάξης. Τα ακριβά λόγια των ποιητών ζυμώθηκαν με τον μόχθο, τις χαρές και τις λύπες, τον αγώνα και τις μεγάλες στιγμές τους. Η υψηλή ποίηση έγινε τραγούδι που το τραγούδησε ο λαός και «τράβηξε ψηλά». Ενωσε τις ψυχές σε έναν μύθο κοινό. Στη Μακεδονία, τη δεκαετία του ’60, περίμεναν οι αγρότες τον Μίκη για να ακούσουν τα τραγούδια – ποιήματα του Ελύτη, του Σεφέρη, του Ρίτσου, του Λειβαδίτη. Κι έφευγαν με δύναμη κι ελπίδα. Οι φοιτητές και οι εργάτες της Κοκκινιάς αγάπησαν αυτά τα τραγούδια. Τραγουδούσαν τους «Λιποτάκτες» κι ας είχαν θεωρηθεί «δύσκολα». Σε αυτό, εκτός από την ιδιοφυή μουσική, συνέβαλε και η χρήση των λαϊκών οργάνων, όπως το μπουζούκι και το σαντούρι.

Η μελοποίηση ενός ποιήματος όμως δεν είναι εύκολη προσπάθεια ούτε έχει πάντα αίσιο τέλος. Τα σπουδαία λόγια δεν προσφέρονται πάντα για μελοποίηση. Ο συνθέτης που έχει μπροστά του ένα μεγάλο ποίημα που θαυμάζει, δεν αρκεί να περιοριστεί σε επαναλήψεις και στολίσματα χωρίς να κατανοεί το νόημα του ποιήματος, χωρίς να αναλύσει σε βάθος τα λόγια. Το ίδιο συμβαίνει και με την ερμηνεία και την ενορχήστρωση. Οταν συμβαίνει συντελείται ένα θαύμα. Η φωνή του Μπιθικώτση στα μελοποιημένα ποιήματα προκαλεί το ίδιο συναίσθημα ευφορίας, οικειότητας και θαυμασμού με αυτό που νιώθουμε όταν τον ακούμε να τραγουδά τραγούδια του Τσιτσάνη. Κάπου διάβασα πως όταν η ποίηση φιλάει τις νότες τότε συντελείται το ιδανικό. Είναι αλήθεια.

Παράλληλα, υπάρχουν πολλά λαϊκά τραγούδια καταγεγραμμένα στη συνείδηση, στην κυτταρική μνήμη του κόσμου, σαν ποιήματα, σαν λαϊκή ποίηση… «Κι ως που να ‘ρθει το δειλινό από την άλλη βγήκα», ο «Γυάλινος κόσμος» της Ευτυχίας είναι λαϊκή ποίηση. «Η ζωή μου όλη είναι μια ευθύνη όλα μου τα παίρνει, τίποτα δεν δίνει» του Ακη Πάνου είναι λαϊκή ποίηση. «Γιατί είναι είκοσι χρονών κι από καημό δεν ξέρει», «Αυτά τα χέρια είναι δικά σου και τα ‘χεις στείλει για να με δικάσουν», «Δεν θέλω εγώ παινέματα παρηγοριές και ψέματα, θέλω τον γιο μου το Ανεστάκι» του Λευτέρη Παπαδόπουλου είναι λαϊκή ποίηση, είναι παράδοση. Υπάρχουν αμέτρητα τραγούδια σπουδαίων στιχουργών που μέχρι σήμερα κατάφεραν με τον λόγο τους να δώσουν δίκιο και υπόσταση στο λαϊκό τραγούδι, το οποίο μαρτύρησε κι απαξιώθηκε πολλές φορές. Δεκάδες «ευτυχισμένα» λαϊκά τραγούδια που οι στίχοι τους κουβαλούν το κύρος και τη δύναμη της παράδοσης και της ποίησης. Είναι ο καθρέφτης της πιο βαθιάς ψυχής…

Κώστας Τριπολίτης

στιχουργός

«Ολα είναι υπόθεση μαστοριάς»

Ενα τραγούδι μπορεί να θεωρηθεί ποίημα, αφού όμως διακρίνει κανείς τα όρια ανάμεσα στην ποίηση και τη στιχουργική. Το ποίημα είναι κάτι το αυτοτελές, ενώ το στιχούργημα είναι κάτι το εντελές, δηλαδή κάτι που έχει αρχή, μέση, τέλος. Το στιχούργημα έχει χρονικότητα, δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς έναν ερμηνευτή που θα χρησιμοποιήσει τις δικές του εκφραστικές δυνατότητες για να το αποδώσει. Το ποίημα υπάρχει αφεαυτού, δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια προσέγγιση σε κάποιο νόημα. Στην ουσία το ποίημα έχει ως σκοπό να ανακαλύψει τον κόσμο, έχει ως σκοπό να βάλει σε λειτουργία καινούργιες σημασίες, ανατρέποντας τις παλαιότερες. Και το κάνει αυτό μέσα από τη διαδικασία της συναρμογής των λέξεων με άλλη τελείως χρήση απ’ ό,τι έχουνε στη φατικότητα του λόγου μας. Απεναντίας το στιχούργημα χρειάζεται να έχει αρκετό βαθμό φατικότητας. Τι σημαίνει φατικότης; Σε βλέπω στον δρόμο, δεν νοιάζομαι για σένα, αλλά σου λέω «Καλημέρα, τι κάνεις;». Αυτό το «τι κάνεις;» το λέω χάριν της επικοινωνίας. Το στοιχείο αυτό είναι προϋπόθεση της στιχουργικής. Σε αντίθεση με την ποίηση που έχει μεγάλο βαθμό πρωτοτυπίας, γιατί ακριβώς ανατρέπει νοήματα, γιατί ακριβώς χρησιμοποιεί ιδιόρρυθμα τις λέξεις, η στιχουργική χρησιμοποιεί σε μεγάλο βαθμό την κοινοτοπία, τη χρειάζεται προκειμένου να είναι αφομοιώσιμη. Η ποίηση επειδή πρωτίστως απευθύνεται στον εαυτό της και ερευνά τον εαυτό της, είναι μια τέχνη άχρονη. Ενώ η στιχουργική είναι μια τέχνη καθαρά χρονική. Κρατάει όσο κρατάει ένα τραγούδι. Τρία, πέντε, επτά, δέκα λεπτά. Αντιθέτως το ποίημα είναι τυπωμένο και μπορείς, αν θέλεις, να το έχεις διαρκώς μπροστά σου. Είναι διαφορετική η διαδικασία πρόσληψης του. Ετσι συγκροτείται μια διαφορά, μια διαφορά όμως που μπορεί να συνιστά και ένα ενοποιητικό στοιχείο. Μπορεί ένα εντελώς στιχούργημα να είναι παράλληλα ένα αυτοτελές ποίημα. Αυτό βέβαια είναι κάτι που το παρατηρείς εκ των υστέρων. Αντιστρόφως ένα αυτοτελές ποίημα, αν υπάρξει ένας συνθέτης μάστορας να το ξεφορτώσει από τα πολλά του νοήματα και να το καταστήσει πιο μονοσήμαντο μπορεί να λειτουργήσει ως τραγούδι. Ισως πρέπει να τονιστεί το γεγονός ότι το στιχούργημα δεν είναι κάτι ανάλογο, ενώ το ποίημα είναι. Με την έννοια ότι ακόμη και στην προφορική ποίηση, όπου μεσολαβεί ένας αφηγητής, δεν θίγεται η αυτονομία του κειμένου. Μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στην ποίηση και τη στιχουργική είναι πως η πρώτη προσπαθεί να βρει καινούργια νοήματα, ενώ η δεύτερη δεν χρειάζεται να κάνει κάτι ανάλογο. Τελικά όλα είναι υπόθεση μαστοριάς. Αν ένας στιχουργός είναι αρκετά τεχνίτης αλλά γνωρίζει και τους κώδικες της ποίησης μπορεί να θεωρηθεί ποιητής. Απεναντίας ένας ποιητής που ουδόλως γνωρίζει τη λειτουργία της ποίησης, τι ακριβώς επιτελεί η ποίηση, αν είναι μυθολογική, ιστορική, υπαρξιακή ή διδακτική, δεν θα μπορέσει ποτέ να γράψει ένα καλό ποίημα και ενδεχομένως έναν καλό στίχο. Το πολύ-πολύ να κάνει ένα άτεχνο στιχούργημα. Σε κάθε περίπτωση όμως έχουμε να κάνουμε με δύο ριζικά διαφορετικές μορφές τέχνης. Η στιχουργική είναι περισσότερο όμοια με τη διηγηματογραφία, με την έννοια ότι είναι σύντομη και έχει αρχή, μέση και τέλος. Υπάρχει μία νοηματική αλληλουχία, κάτι που δεν το έχει κατ’ ανάγκην η ποίηση. Η ποίηση σχεδόν πάντα είναι ένα κείμενο ανοιχτό για ερμηνεία. Η στιχουργική είναι ένα κλειστό σύστημα ερμηνειών.

Θοδωρής Γκόνης

ποιητής, σκηνοθέτης

«Το ποίημα του δρόμου, το τραγούδι»

Ονειρευόμενος όταν το αριστερό χέρι της αυγής ήταν στον ουρανό / άκουσα μια φωνή στην ταβέρνα να κράζει / «Ξυπνήστε μικρά μου και γεμίστε το ποτήρι, / πριν το πιοτό της ζωής αδειάσει στο ποτήρι της».

(Ρουμπαγιάτ – Omar Khayyam)

Το τραγούδι είναι το ποίημα του δρόμου

Οταν τα λόγια τα παίρνουν τ’ αηδόνια και τα πηγαίνουν στη φωλιά τους το τραγούδι είναι ποίημα

τραγούδα μου τον π’ αγαπώ

Οταν το ψωμί είναι στο τραπέζι – Οταν το νερό είναι στο σταμνί

Οταν περνάει κάτω απ’ το παράθυρό σου κι αναστατώνεσαι

Κάτω απ’ το παράθυρό σου πέρασε το καλοκαίρι – πέρασε κι η συννεφιά

Οταν περπατάς με μάτια κλαμένα και πιάνεσαι από το χέρι του

Είδα τα μάτια σου κλαμένα καλή μου και πόνεσε η ψυχή μου

Αν βγεις από την πόρτα σου απαγγέλλοντας ένα ποίημα;

Ασ’ τον τρελό στην τρέλα του και μην τον συνεφέρεις

Αν βγεις σφυρίζοντας; Αν βγεις τραγουδώντας;

Αν μ’ αγαπάς κι είν’ όνειρο ποτέ να μην ξυπνήσω / γιατί με την αγάπη σου ποθώ να ξεψυχήσω

Οταν το ποίημα βγαίνει από το σπίτι του, γίνεται τραγούδι, γίνεται αυτό που είναι, τρέχει, παίζει, βρίζει, ερωτεύεται, δένει τα κορδόνια του, οδηγεί, παθαίνει, τραγουδάει.

Μπορεί να το ‘χουν πλανέψει ακρογιαλιές δειλινά.

Μιά φούντωση, μια φλόγα έχω μέσα στην καρδιά.

Ολα είναι ένα ψέμα μια ανάσα μια πνοή.

Είναι τραγούδι, είναι μουσική, το τραγούδι θέλει τη μουσική, θέλει το ποίημα, ξεροσταλιάζει κάτω απ’ αυτό το μπαλκόνι μέρα νύχτα βρέχει χιονίζει

Κι αν με χτύπησε τ’ αγιάζι το σακάκι μου κι αν στάζει σου το λέω δεν με νοιάζει μια και είμαστε μαζί

Το ποίημα είναι μουσική, το τραγούδι τη χρειάζεται, τη θέλει, είναι μουσική. Οταν συναντηθεί με το ποίημα ανοίγουν οι ουρανοί, κόβονται τα νερά στα δυο για να περάσει ο κόσμος, οι γάμοι του, τα παιδιά του. Είναι ωραίο να βλέπεις το τραγούδι να περπατάει δίπλα δίπλα με το ποίημα, να τα πίνουνε μαζί, τους καμαρώνεις, τους ζηλεύεις, τους φτύνεις να μην τους ματιάσεις. Το ποίημα ξέρει τόπους, ξέρει μέρη, πλατείες, υπαίθρια καφέ, αποθήκες, σκοτεινά μπαρ, σκάλες, κατακόμβες, τούνελ, στοές, πανηγύρια, γιορτές, φεστιβάλ, συναυλίες, Νότια Αμερική, Αφρική, Πελοπόννησο, Θράκη, Βηρυτό.

Θεσσαλονίκη μου μεγάλη φτωχομάνα

Είσαι η Πρέβεζα, τα Γιάννενα και το Κιλκίς,
το Μεσολόγγι, ο Πόντος κι η Ερμούπολις

Μπαίνει σε βαπόρια, ανεβαίνει σε αεροπλάνα, σε καμήλες, γυρίζει κόσμο μαζί με τις κιθάρες του, τα πλήκτρα, τα γκονγκ, τα ταμπούρλα του, του αρέσει να παίρνει και την αγάπη του. Μαζί της γίνεται πιο ωραίο, πιο όμορφο, όλος ο κόσμος το ξέρει, χορεύει μαζί τους όταν βγαίνουν σφιχταγκαλιασμένοι στη σκηνή. Το τραγούδι από μόνο του δεν μπορεί, κουράστηκε, βαρέθηκε, θέλει να βγει από τις λέξεις, θέλει να ανθίσει να μπει στο ποίημα, να φορέσει το λουράκι του, να δηλωθεί, να γίνει του δρόμου, ποίημα του δρόμου. Τραγούδι.

Σαν μαγεμένο το μυαλό μου φτερουγίζει

Χάρης Βρόντος

συνθέτης, πρώην ραδιοφωνικός παραγωγός

«Πότε πέθανε η παράδοση των τροβαδούρων»

Γνήσιος τροβαδούρος είναι αυτός που θα σου πει: «Δεν μπορώ να γράφω μουσική αν δεν γράφω και τα λόγια».

Πρέπει να γυρίσουμε πίσω στον 11ο αιώνα για να συναντήσουμε τους πρώτους δημιουργούς αυτής της μουσικής έκφρασης που κυριάρχησε για 300 περίπου χρόνια στη Γαλλία και στις Κάτω Χώρες με τους τροβαδούρους, τους τρουβέρους, τους μενεστρέλους στην Αγγλία και τους μιννεζήγκερ στη Γερμανία.

Αυτοί έγραφαν στίχους και μουσική μαζί αλλά και ερμήνευαν οι ίδιοι τις συνθέσεις τους. Οι στίχοι έπρεπε να προσαρμοστούν στις μουσικές φράσεις και στη μελωδία και η μουσική να ταιριάξει στον ρυθμό της γλώσσας. Ηταν μια αλληλεπίδραση δυο τεχνών που κορυφώθηκε με τους Ελισσαβετιανούς στον 16ο αιώνα (Ουίλιαμ Μπερντ, Τζων Ντόουλαντ κ.ά.).

Οι τρουβέροι δούλεψαν στη Γαλλία (βόρια του ποταμού Λουάρ) και οι τροβαδούροι στον Νότο της Γαλλίας.

Αναδείχτηκαν σπουδαίες μορφές στιχοπλόκων όπως οι: Μπερνάρ ντε Βενταντούρ. Αντάμ ντε λα Αλλ, Σαρλ ντ’ Ορλεάν, Ζανεκέν, Μπωντουέν ντε Κοντέ κ.ά.

Μέχρι τότε η ποίηση είναι εξαρτημένη από τη μουσική φόρμα και μόνον αργά-αργά θ’ απελευθερωθεί για ν’ απλωθεί στο δικό της ανεξάρτητο στερέωμα. Το ίδιο θα συμβεί και με τη μουσική.

Από την εποχή του Βιγιόν (15ος αιώνας) που έγραφε μπαλάντες και τραγούδια αρχίζει η μετατροπή της στιχουργίας σε ποίηση για να ολοκληρωθεί με την εμφάνιση των ποιητών της Πλειάδας (Ρονσάρ κ.ά.).

Στους προαναφερθέντες στιχοπλόκους μπορούν ν’ αλιευτούν ποιητικά διαμάντια παρ’ όλο που είναι κυρίως διασκεδαστές που δεν χρησιμοποιούν δύσκολη γλώσσα, αλλά γράφουν για ένα αμόρφωτο ακροατήριο, ακόμα κι αν αυτό το αποτελούν άρχοντες και πυργοδεσπότες. Εμφανίζονται στις λαϊκές γιορτές στα καρναβάλια και στις πλατείες, με σατιρικούς συνήθως στίχους, ενώ στις δέσποινες των λογισμών τους απευθύνουν λυρικές μπαλάντες.

Από τότε πέρασαν πολλοί αιώνες μέχρι το τραγούδι να πάρει το πάνω χέρι και να ξαναεμφανιστεί ο τύπος του τροβαδούρου (poète – chansonnier) στη Δύση (στη Γαλλία γύρω στα 1950) με τον Ζωρζ Μπρασένς, τον Λεό Φερρέ, τον Ζακ Μπρελ, την Μπαρμπαρά κ.ά. Στην αριστερή όχθη του Σηκουάνα, σε καμπαρέ, τραγουδούσαν τους στίχους και τη μουσική τους, όπως οι παλιοί τροβαδούροι. Ο ποιητής Γιάννης Βαρβέρης σημειώνει στον πρόλογο της μετάφρασής του στίχων του Μπρασένς ότι «Η παράδοση αυτή, με ορισμένες εξαιρέσεις και θλιβερές πια αναβιώσεις κατά την τελευταία δεκαετία, έκλεισε τον κύκλο της περί το 1970». Είχε προηγηθεί βέβαια το μεσοπολεμικό Βερολίνο με τα καμπαρέ και τα μιούζικ χωλλ, τα τραγούδια του Κουρτ Βάιλ, του Χανς Αϊσλερ και του Μπέρτολντ Μπρεχτ, αλλά αυτό το είδος δεν είχε συνέχεια.

Ο τροβαδούρος πέθανε όταν κυριάρχησε το μαζικό εμπορικό τραγούδι, η σώου μπιζ, η δήθεν απελευθέρωση της ατομικής έκφρασης των νεολαιίστικων ερασιτεχνικών συγκροτημάτων, όπου οι απαιτήσεις της ποιότητας εξαφανίστηκαν. Τότε χωρίστηκαν οι σιαμαίοι και η ποίηση και η μουσική τράβηξαν ξεχωριστούς δρόμους. Και δημιουργήθηκε το επάγγελμα του στιχουργού στις γραμμές του οποίου σπανίως βρίσκει κανείς κάτι άξιο λόγου.

Εδώ στην Ελλάδα σημαντικός τροβαδούρος υπήρξε ο Διονύσης Σαββόπουλος στα πρώτα του χρόνια, όπως και πριν από αυτόν οι ρεμπέτες Τσιτσάνης, Βαμβακάρης, Παπαϊωάννου κ.ά. Η απληστία του κεφαλαίου, ο κυνισμός του και η βλακεία μας σκότωσαν προς το παρόν την ποίηση των τροβαδούρων.

Γιώργος Ανδρέου

συνθέτης – στιχουργός

«Ο στίχος συνυπάρχει με τη μουσική»

Εχει άραγε ανάγκη της μελοποίησης η ποίηση; Χρειάζεται κι «άλλη» μουσική – εκτός από τη δική της, την αυθεντική -, της είναι απαραίτητη μια επιπλέον ρυθμολογία που να «ερμηνεύει» τον εσωτερικό της βηματισμό; Η θετική απάντηση αδικεί την αυτονομία και την αυτάρκεια της Μούσας, η αρνητική όμως παραβλέπει το μείζον γεγονός της συνάντησης των δύο τεχνών (Ποίησης και Μουσικής) σ’ ένα πεδίο κοινό, τη μελοποίηση. Κι η μελοποίηση γέννησε ένα παιδί σπουδαίο, θρυλικό, δείγμα ξεχωριστό και πολυαγαπημένο του παγκόσμιου λαϊκού πολιτισμού: Το τραγούδι. Ανακαλώ ένα σχόλιο του Σεφέρη, ότι η ποίηση γράφεται για να διαβάζεται φωναχτά, για να ακούγεται, δηλαδή. Σκέφτομαι πως αυτό είναι το κοινό πεδίο: Η καταλυτική εμπειρία του «ακούειν», εμπειρία που η μουσική καθιστά ανεπανάληπτη και ανεξίτηλη στη συνείδηση του αφοσιωμένου ακροατή της. Και τι «ακούμε» σε μια συνάντηση ποίησης και μουσικής, αν όχι (σε πρώτη ανάγνωση) τα όρια των σχέσεων συνειδητού (λόγος) και υποσυνειδήτου (ήχος), μ’ αυτή τη σειρά ή κι αντίστροφα στις επαγωγές τους; Μια δεύτερη ανάγνωση, ωστόσο, μπορεί να αντιτείνει πως η ποίηση αφορά εξίσου το υποσυνείδητο (και μάλιστα κατεξοχήν το υποσυνείδητο της γλώσσας – ζήτημα μέγα και καθοριστικό στην απελευθέρωσή της από τη «λογικότητα», την κυριολεξία δηλαδή), ενώ και η μουσική κρύβει στη φαρέτρα της ένα σωρό «φόρμες», που μόνο παιδιά του υποσυνείδητου δεν είναι. Γι’ αυτό ακριβώς, κανείς δογματισμός δεν βρίσκει στέρεο έδαφος για το «ναι», το «όχι» ή και το «ίσως» μιας απόπειρας μελοποίησης ενός ποιήματος. Το ποίημα παραμένει εξ ορισμού αυτάρκες. Ο στίχος του τραγουδιού όμως, έχει γεννηθεί με την καταλυτική προϋπόθεση της συνύπαρξής του με τη μουσική, με στόχο τα δυο τους (στίχος και μουσική) να καταλήξουν τραγούδι. Αυτή η διαφορά στόχευσης, επιδίωξης, είναι καθοριστική ως προς τη φόρμα, αφού ο στίχος τραγουδιού (κατά κανόνα) «οφείλει να» είναι σύντομος – μινιμαλιστικός σχεδόν – και να συντηρεί ένα είδος ρυθμολογίας πάνω στο οποίο θα «πατήσει» η μουσική μελωδία. Ας μην ξεχνάμε πως το τραγούδι είναι από καταγωγή είδος λαϊκό, αυθεντική έκφραση του λαϊκού πολιτισμού, με όλα τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του. Ο στιχουργός, ο ποιητής του στίχου τραγουδιών δεν μπορεί, εξ ορισμού, να απολαύσει τις πολυτέλειες του «καθαρού» ποιητή – χαλαρές φόρμες, μεταβαλλόμενες ρυθμικότητες, μακρές διάρκειες κ.λπ. Ολα αυτά τα «προνόμια» της ποίησης δεν χωρούν στα δύο ή τρία τετράστιχα των κουπλέ και το ένα (επαναλαμβανόμενο) τετράστιχο του ρεφρέν. Ο συνομιλητής επίσης (η μουσική), είναι απαιτητικός, διεκδικητικός και πολλές φορές κυριαρχικός στη διαμόρφωση των όρων… συνύπαρξης. Πέρα όμως από όλες αυτές τις προϋποθέσεις, τους περιορισμούς, τη συντομογραφία, ο στίχος του τραγουδιού είναι ή όχι ποίηση; Αφήνοντας στην άκρη ατυχή δείγματα της μιας και της άλλης τέχνης, απαντώ «ναι», χωρίς καμία αμφιβολία. Κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί πως οι όροι συνύπαρξης του στιχουργού με τον συνθέτη αφαιρούν την ποιητική δύναμη του έργου του πρώτου και περιορίζουν την καλλιτεχνική του δυναμική σε εκείνη ενός «φτωχού συγγενή» του ποιητή. Μια τέτοιου είδους προσέγγιση αδικεί την ίδια την ποίηση: Αν αφήσουμε στην άκρη τον εικοστό αιώνα, αν εξετάσουμε την παγκόσμια ποίηση πριν από τον Ρεμπώ, θα διαπιστώσουμε πως οι φορμαλιστικές διαφορές στίχου τραγουδιού και ποιήματος (πέρα από εκείνες που υπαγορεύει η συνύπαρξη του στίχου με τη μουσική) είναι περίπου ανύπαρκτες: Ομοιοκαταληξία, φόρμα, συλλαβική αναλογία, μετρικές εκδοχές – όλα είναι (σχεδόν) ταυτόσημα. Δίκαια, λοιπόν, δόθηκε το Νομπέλ Λογοτεχνίας στον Μπομπ Ντίλαν: Στο πρόσωπό του και στο υπόδειγμά του βραβεύτηκε μια σπουδαία ομάδα ποιητών που χάρισε στον παγκόσμιο πολιτισμό αριστουργήματα που – τι υπέροχο – μπορούν να ΤΡΑΓΟΥΔΗΘΟΥΝ.

Δημήτρης Μαραμής

συνθέτης

«Απόκρυφα αισθήματα και αναμνήσεις»

Το τραγούδι είναι η τέχνη της μινιατούρας, καθώς η φύση του είναι να είναι μικρό σε διάρκεια και απλό ως μέσο έκφρασης. Αυτή η μινιατούρα τέχνη, για ‘μένα είναι «μεγάλη τέχνη» εξαιτίας δύο βασικών λόγων. Ο ένας είναι η ασύλληπτη συμπύκνωση που έχει καθώς περικλείει έναν ολόκληρο κόσμο, λέει μία βαθιά ιστορία, σου μπήγει μία μαχαιριά αισθήματα μέσα σε μία ελάχιστη διάρκεια και με πολύ λίγα μέσα. Πολλές φορές μία κιθάρα, μία φωνή. Ο άλλος λόγος που θεωρώ αυτή τη μινιατούρα μεγάλη τέχνη είναι πως μπορεί να σου τραγουδάει μία αληθινή τραγωδία ή μία μεγάλη αλήθεια της ζωής χορεύοντας, χαμογελώντας και χτυπώντας τα χέρια παλαμάκια.

Το άλλο χαρακτηριστικό που έχει ένα καλό τραγούδι είναι η αβίαστη αμεσότητά του. Είτε δεχτούμε την άποψη πως τα τραγούδια γράφονται για να τραγουδιούνται από όλους, είτε δεχτούμε την άποψη πως δεν χρειάζεται να είναι γραμμένα για να τραγουδιούνται αλλά μπορούν να ακούγονται και μόνο, και πάλι όσο και απαιτητική να είναι η σύνθεσή τους, δεν πρέπει να υπολείπονται της αμεσότητας προς τον ακροατή τους.

Και φυσικά όποιος έχει μυηθεί στον Χατζιδακικό κόσμο, κατανοεί μέσα από την ευαισθησία και τη διδαχή του μεγάλου δασκάλου πως το τραγούδι είναι υπεύθυνη πράξη, είναι ερωτική πράξη, είναι τελετουργία, είναι κοινωνικό λειτούργημα, είναι μαγική στιγμή που μας αποκαλύπτει, μας ανιχνεύει, μας αφυπνίζει, μας φωτίζει κρυφές κι αθέατες γωνίες, που μας οδηγεί στο να νιώσουμε τις εσωτερικές μας δονήσεις. Είναι ιερή τέχνη το τραγούδι μέσα από το πρίσμα του μεγάλου ποιητή της μουσικής μας, του Μάνου Χατζιδάκι. Και να που η σύνδεση μαζί του με οδήγησε αυθόρμητα στην πρώτη χρήση της λέξης «ποίηση».

Πολλές φορές ο θαυμασμός μας για κάτι μας προκαλεί να το χαρακτηρίσουμε ως «ποίημα». Υιοθετώ την άποψη του Εζρα Πάουντ πως «η ποίηση είναι η πιο πυκνή μορφή προφορικής έκφρασης». Αυτή η πυκνότητα του λόγου που έχει η ποίηση την καθιστά βαθιά αληθινή και για αυτό σχεδόν πάντα και μελαγχολική. Γιατί η αλήθεια για την ανθρώπινη ύπαρξη εμπεριέχει μελαγχολία και πένθος. Η καλή ποίηση όπως και η μουσική ανοίγουν παράθυρα μέσα μας σε αθέατους κόσμους που δεν ξέραμε πως υπάρχουν.

Το τραγούδι για να είναι καλό και να υπηρετεί τον σκοπό του, επ’ ουδενί είναι αναγκαίο να σχετίζεται με την ποίηση. Παράδειγμα, δεν είναι καλύτερα τραγούδια αυτά που είναι μελοποιημένα ποιήματα. Το αντίθετο μάλιστα, πολλές φορές προκύπτουν εκτρώματα όταν μία αμήχανη μελοποίηση παλεύει να τιθασεύσει την ανεξάρτητη μουσική ενός δυνατού ποιήματος. Πολλές φορές τα ποιήματα είναι καλύτερα να μη μελοποιούνται, ή τα τραγούδια να φορτώνονται το βάρος στίχων ενός μεστού ποιήματος. Είναι προτιμότερο ένα τραγούδι να γεννιέται από την απλή φωνητική μουσική πάνω σε στίχους απλούς. Συνεπώς το θέμα δεν είναι αν ένα τραγούδι είναι ποίηση όταν έχουμε μελοποιημένη ποίηση. Οχι. Το ερώτημα λοιπόν είναι αν ένα τραγούδι κάποιες στιγμές ξεφεύγει από την τόσο δυνατή αλλά και ταπεινή φόρμα του και ανάγεται σε ποίηση.

Φυσικά και συμβαίνει αυτό, όταν ένα τραγούδι με την αθωότητα που το χαρακτηρίζει μπορεί να εξορύξει τα πιο απόκρυφα αισθήματα, αναμνήσεις και να ενεργοποιήσει άγνωστες δονήσεις. Η μοναδικότητα δεσίματος εκπληκτικής μουσικής και σπουδαίου λόγου, σε σημείο που δεν μπορείς να τραγουδήσεις τη μελωδία χωρίς τον στίχο και αντίστροφα τον στίχο χωρίς να θυμηθείς τη μουσική, μπορεί να μας δώσει τραγούδι το οποίο να είναι στο όλον του ποίηση.