Οχι μόνο τις αλυσίδες

Οι μεθεόρτιες αγιογραφίες των πρωταγωνιστών της Ελληνικής Επανάστασης, όταν δεν απευθύνονται σε άτομα νηπιακής ηλικίας ή – ακόμη χειρότερα – σε ενήλικα άτομα νηπιακής νοημοσύνης, έχουν το μειονέκτημα να δημιουργούν πιο πολλά προβλήματα από όσα επιλύουν. Ασφαλώς, όπως υποστηρίζει ο βρετανός ιστορικός Κιθ Λόου στον «Ολεθρο» (Ψυχογιός, 2017) κι επισήμανα από το πρώτο κιόλας κείμενο σε αυτήν εδώ τη σελίδα («ΤΑ ΝΕΑ», 9 Σεπτεμβρίου 2017), όλα τα έθνη αργά ή γρήγορα προσφεύγουν στην ανακουφιστική αρωγή της λήθης. «Μήπως έχουμε καταδικαστεί», έγραφα τότε, «να επαναλαμβάνουμε τα εγκλήματα του παρελθόντος επειδή ακριβώς αρνούμαστε να τα ξεχάσουμε; Μήπως έχουμε εγκλωβιστεί σε μια αέναη ιστορική βεντέτα – «μου έκανες, σου έκανα» – με τη μνήμη στον ρόλο του πυροκροτητή; Μήπως το σαχλό ευφυολόγημα «μην ξεχάσεις να θυμηθείς» πρέπει να το αντικαταστήσουμε με το εξίσου σαχλό αλλά πιθανόν σωτήριο «θυμήσου να ξεχάσεις»;».

Υφίσταται ισχυρός αντίλογος στην παραπάνω συλλογιστική. Τα έθνη που σφυρηλατούνται στο αμόνι της λήθης και νανουρίζονται με τη νοσταλγία ενός επινοημένα αρμονικού «ιστορικού παρελθόντος» συνήθως προσγειώνονται απότομα με την πρώτη εθνική κακοτυχία ή αιφνιδιάζονται λες και τους χτύπησε ξαφνικά ένα αστροπελέκι κυριολεκτικά «από το πουθενά». Ο εκπαιδευτικός και ιστορικός Τάκης Σταματόπουλος (1902-1979), όχι μονάχα γνώριζε αυτήν την πικρή αλήθεια, αλλά και του έλαχε να ασχοληθεί με την ιστορική έρευνα σε μια εποχή όπου σχεδόν κάθε ζήτημα που τον ενδιέφερε υπαγόταν σε μια απαγορευμένη «διακεκαυμένη ζώνη». Κομμουνιστής ο ίδιος (προπολεμικά μάλιστα είχε περάσει και από δίκη για τα «κοινωνικά φρονήματά» του· αθωώθηκε, όχι επειδή δεν αποδείχτηκε το κατηγορητήριο, αλλά επειδή οι ψευδομάρτυρες σε εντεταλμένη υπηρεσία δεν ήταν καν σε θέση να τον αναγνωρίσουν φυσιογνωμικά) εν έτει 1958, μόλις εννέα χρόνια μετά τη λήξη του πολυαίμακτου «συμμοριτοπόλεμου», δεν του επιτρεπόταν να αγγίξει καμία πτυχή της πρόσφατης εθνικής αδελφοκτονίας, αλλά να μιλήσει γι’ αυτήν μόνον έμμεσα -συμβολικά, τρόπον τινά – εντοπίζοντας και παραθέτοντας τις αναλογίες στα δραματικά τεκταινόμενα των ημερών του με τις δύο εμφύλιες συρράξεις κατά την Εθνεγερσία. Απότοκο της επίμοχθης έρευνας ήταν το ογκώδες τετράτομο έργο του «Ο εσωτερικός αγώνας πριν και κατά την Επανάσταση του 1821», που ακολουθήθηκε από άλλα έξι μικρότερα. Ενα από τα έξι, υπό τον χαρακτηριστικό τίτλο «Ο Παλαιών Πατρών Γερμανός χωρίς θρύλο» και με εμβριθή πρόλογο του καθηγητή Ιστορίας στο Αριστοτέλειο Γιώργου Μαργαρίτη, επανεκδόθηκε προ ημερών στη σειρά Lux Orbis (Το Φως του Κόσμου), από τις εκδόσεις iWrite.

Οπως κάποιοι από εμάς είχαν την τύχη ή την ατυχία να τσεκάρουν από πρώτο χέρι, το να αντιμετωπίζεις ένα από τα «τοτέμ» της Επανάστασης δίχως την αχλή του «θρύλου» του είναι ακόμη και σήμερα ένα παράτολμο εγχείρημα, πόσω μάλλον το εγγενώς μισαλλόδοξο 1958. Ο «θρύλος» δεν περιορίζεται μονάχα στην υποτιθέμενη ανύψωση του ιερού λάβαρου της Επανάστασης στην Αγία Λαύρα την 25^η Μαρτίου του 1821 (κάτι που ούτε ο ίδιος ο Γερμανός ισχυρίζεται στα απομνημονεύματά του, ούτε όμως και κανένας άλλος από τους αυτόπτες συγχρόνους του) αλλά συμπαρασύρει κι εξιδανικεύει ολόκληρη την προσωπικότητα του μητροπολίτη. Εκείνο που επιχειρεί λοιπόν και σε μεγάλο βαθμό επιτυγχάνει ο Τάκης Σταματόπουλος, χρησιμοποιώντας πλήθος πρωτογενών πηγών, είναι να κατεβάσει το «τοτέμ» στις αληθινές του διαστάσεις και, δια της πλαγίας οδού, να το «ενανθρωπίσει» εκ νέου.

Το αρχικό ερώτημα που καλείται να απαντήσει ο Σταματόπουλος είναι και αυτό που καθορίζει τη στάση των πιο πολλών ανθρώπων κατά τις επαναστατικές περιόδους: θα ταχθείς με την Επανάσταση ή θα σταθείς κόντρα στο ρεύμα της; Η απάντηση δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε ανώδυνη. Οι περισσότεροι προτιμούν να αφήσουν την ουρά τους απέξω, να παραμείνουν μετέωροι στη γκρίζα ζώνη, ώστε – εάν σκουρύνουν τα πράγματα – να έχουν ακόμη την ευχέρεια να μεταπηδήσουν στο στρατόπεδο εκείνων που θα διαφανεί ότι θα επικρατήσουν· ειδικά το 1821, ήταν η πιο προσφιλής τακτική ορισμένων διακεκριμένων οπλαρχηγών (ιδίως, αν όχι αποκλειστικά της Ρούμελης), να προσφέρουν τις υπηρεσίες τους στον πιθανότερο νικητή ή να κλείνουν μυστικές συμφωνίες ανακωχής μαζί του, τα διαβόητα «καπάκια» (εξαιρετικό επ’ αυτού και το ομότιτλο βιβλίο του αείμνηστου Κωστή Παπαγιώργη, εκδόσεις Καστανιώτη, 2009). Σε αντίθεση με τους κολίγους του Μοριά που, σύμφωνα με τη μεταγενέστερη κομμουνιστική ρήση, «δεν είχαν να χάσουν τίποτε εκτός από τις αλυσίδες τους», οι προύχοντες της Αχαΐας και της Μάνης είχαν πολλά περισσότερα να χάσουν.

Ενας από τους εξέχοντες προύχοντες της Αχαΐας, από εκείνους που δεν θα έχαναν, όχι μόνο τις αλυσίδες, αλλά και τη διόλου αμελητέα περιουσία τους (αβγατισμένη στην περίπτωσή του από τις εισφορές στους ναούς που επόπτευε) καθώς και το κεφάλι τους, ήταν ο Παλαιών Πατρών Γερμανός. Ηταν πενήντα χρόνων το 1821 και δεν του ήταν γραφτό να ζήσει ακόμη παρά πέντε χρόνια, γεμάτα ταλαιπωρίες και θανάσιμες παγίδες που άλλες δεν κατάφερε να αποφύγει και άλλες προκάλεσε ο ίδιος με την αμφιλεγόμενη πολιτική του στάση. Ταπεινής καταγωγής από τη Δημητσάνα, όπως και ο επιφανής θείος του με την τραγική μοίρα, ο Πατριάρχης Γρηγόριος Ε΄, ανήλθε γρήγορα στην εκκλησιαστική ιεραρχία, μετακόμισε ένα διάστημα στη Σμύρνη και κατόπιν στην Κωνσταντινούπολη ως συνοδικός – δίπλα στον θείο του – και ανακατεύτηκε στα φαναριώτικα μαγειρέματα. Το 1818 επέστρεψε για δεύτερη φορά στην Πάτρα ως μητροπολίτης, εκλεκτός τόσο των Ραγιάδων όσο και των Τούρκων· την εύνοια των δεύτερων την είχε κερδίσει κατά την πρώτη του θητεία, το 1807, αμέσως μετά τον «χαλασμό των Κλεφτών» (1806) που, μεταξύ άλλων, του κόστισε και μια μακρόχρονη αμοιβαία αντιπάθεια με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη.

Η Φιλική Εταιρεία κρατούσε πάντοτε μια δύσπιστη στάση απέναντι στον Γερμανό. Δεν τον μύησε τον καιρό που βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη και τον όρκισε μονάχα πολύ αργότερα και ανόρεχτα, ως δεύτερη επιλογή, αφού πρώτα απέτυχε να μυήσει τον «φιλότουρκο προύχοντα Πατρών Ανδρέα Καλαμογδάρτη». Από την πλευρά του ο Γερμανός, αν και μυημένος, όπως και άλλοι προύχοντες της Αχαΐας, αντιμετώπισε με περίσσιο σκεπτικισμό έως ανοιχτό αρνητισμό την άμεση καταφυγή στα όπλα, τέλη Ιανουαρίου του 1821, στην περίφημη μυστική σύσκεψη της Βοστίτσας (Αίγιο). Ο φλογερός Παπαφλέσσας – «άρπαγας, εξωλέστατος, αλιτήριος, ασυνείδητος», κατά τον Γερμανό – τον έθεσε προ του οδυνηρού ωμού διλήμματος: «Εχω διαταγή, από την Σεβαστήν Αρχήν, να μισθώσω 1.000 Πισινοχωρίτες, Σαμπαζιώτες κι άλλους τόσους Μανιάτες και ν’ αρχίσω την Επανάσταση και όποιον πιάσουν οι Τούρκοι χωρίς άρματα, ας τον σκοτώσουν…». Μπρος γκρεμός και πίσω ρέμα. Εκών άκων ο Γερμανός πήγε με τη σωστή πλευρά της Ιστορίας.